Dom, mieszkanie, działka, oszczędności, samochód i pozostały majątek. Zmarły nie pozostawił testamentu, nie miał żyjących dzieci, a rodzina zaczyna ustalać, komu przypadnie spadek. Wbrew częstemu przekonaniu odpowiedź nie zawsze brzmi: „małżonkowi” albo „rodzeństwu”.
Polskie prawo wprowadza ściśle określoną kolejność dziedziczenia ustawowego. Zanim jednak przejdziemy do udziałów, trzeba ustalić rzecz zasadniczą: czy spadkodawca rzeczywiście nie pozostawił żadnych zstępnych.
Brak żyjącego syna lub córki nie musi bowiem oznaczać braku potomków. Jeżeli dziecko spadkodawcy zmarło wcześniej, ale pozostawiło dzieci, jego udział przechodzi na jego zstępnych. Wnuki, a w odpowiednich przypadkach również dalsi zstępni, należą do pierwszej grupy spadkobierców i mogą całkowicie wyłączyć rodziców czy rodzeństwo z dziedziczenia.
To pierwsza rzecz, którą należy sprawdzić przed stwierdzeniem, że mamy do czynienia z „dziedziczeniem po bezdzietnym”.
Kiedy w ogóle dochodzi do dziedziczenia ustawowego?
Powołanie do spadku może wynikać z testamentu albo z ustawy. Dziedziczenie ustawowe całego spadku następuje przede wszystkim wtedy, gdy zmarły nie powołał skutecznie spadkobiercy albo gdy żadna z powołanych osób nie chce lub nie może dziedziczyć.
Ustawa może również uzupełniać testament w odniesieniu do części spadku, którą testament skutecznie nie rozporządził.
Nie wystarczy zatem stwierdzenie: „nie znaleźliśmy testamentu”. W praktyce warto sprawdzić, czy testament nie został sporządzony u notariusza, czy nie istnieją inne dokumenty testamentowe i czy nie toczyło się wcześniej postępowanie dotyczące spadku.
Jeżeli jednak testamentu rzeczywiście nie ma albo w konkretnej części dochodzi do dziedziczenia ustawowego, zastosowanie znajdują przede wszystkim art. 931–935¹ Kodeksu cywilnego.
Bezdzietny to nie zawsze osoba bez zstępnych
To rozróżnienie jest kluczowe.
Załóżmy, że zmarły miał jednego syna. Syn zmarł pięć lat wcześniej, ale pozostawił dwoje dzieci.
Potocznie rodzina może mówić, że spadkodawca „zmarł bez dzieci”. Z prawnego punktu widzenia pozostawił jednak zstępnych – wnuki.
W takiej sytuacji to wnuki wstępują w miejsce swojego zmarłego rodzica. Jeżeli zmarły pozostawił również małżonka, dziedziczenie będzie rozpatrywane według zasad pierwszej grupy spadkobierców, a nie według przepisów dotyczących rodziców i rodzeństwa.
Zgodnie z art. 931 § 2 k.c., jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Zasadę tę stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych.
W praktyce oznacza to, że wnuki mogą całkowicie wyłączyć rodziców, rodzeństwo, dziadków oraz dalszych krewnych od dziedziczenia.
Małżonek i oboje rodzice żyją – kto dostanie spadek?
Jeżeli zmarły nie pozostawił zstępnych, ale pozostawił małżonka oraz oboje rodziców, sytuacja jest stosunkowo prosta.
Zgodnie z art. 932 § 1 i 2 k.c. dziedziczą:
małżonek – 1/2 spadku,
matka – 1/4 spadku,
ojciec – 1/4 spadku.
Wynika to z tego, że udział każdego z rodziców dziedziczących razem z małżonkiem wynosi 1/4, natomiast udział małżonka w zbiegu z rodzicami, rodzeństwem albo zstępnymi rodzeństwa wynosi połowę spadku.
Przykład:
wartość czystego majątku spadkowego wynosi 800 000 zł.
Przy takim układzie:
małżonkowi przypada udział odpowiadający 400 000 zł,
matce – 200 000 zł,
ojcu – 200 000 zł.
Nie oznacza to jednak automatycznego fizycznego podziału każdego składnika majątku. Są to udziały w całym spadku, które następnie mogą zostać rozliczone w drodze działu spadku.
Jedno z rodziców nie żyje. Wtedy do dziedziczenia może wejść rodzeństwo
Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział może przypaść rodzeństwu zmarłego.
Art. 932 § 4 k.c. stanowi, że udział zmarłego rodzica przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Jeżeli natomiast brat lub siostra spadkodawcy również nie żyją, ale pozostawili własnych zstępnych, udział ten przypada ich zstępnym.
Przykład:
- zmarły nie miał zstępnych,
- pozostawił żonę,
- jego ojciec żyje,
- matka zmarła wcześniej,
- zmarły miał dwóch braci.
- W typowym układzie:
- żona dziedziczy 1/2,
- ojciec – 1/4,
- dwaj bracia dzielą między siebie pozostałą 1/4, czyli każdy otrzymuje po 1/8.
Jeżeli jeden z braci nie żyje, ale pozostawił dzieci, jego część może przypaść właśnie im.
Rodzeństwo przyrodnie również może dziedziczyć
To jedna z częściej pomijanych kwestii.
Sąd Najwyższy w uchwale z 14 października 2011 r., sygn. III CZP 49/11, przesądził, że gdy jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział przypadający rodzeństwu na podstawie art. 932 § 4 k.c. dziedziczy zarówno rodzeństwo rodzone, jak i rodzeństwo przyrodnie.
Główna teza tego orzeczenia sprowadza się do tego, że przepisy nie dają podstaw do automatycznego wykluczenia brata lub siostry przyrodniej tylko dlatego, że nie pochodzą od tego rodzica, którego udział został zwolniony wskutek jego wcześniejszej śmierci.
Ma to duże znaczenie w rodzinach, w których rodzice zawierali kolejne małżeństwa albo mieli dzieci z różnych związków.
Co jeśli zmarły nie miał małżonka?
Jeżeli brak jest zstępnych i małżonka, cały spadek w pierwszej kolejności przypada rodzicom w częściach równych.
Jeżeli któreś z rodziców zmarło wcześniej, uruchamia się mechanizm wejścia rodzeństwa, a następnie zstępnych rodzeństwa.
To oznacza, że bratankowie i siostrzeńcy mogą dziedziczyć po bezdzietnym wujku albo ciotce, jeżeli ich rodzic – brat lub siostra spadkodawcy – nie dożył otwarcia spadku.
W tej grupie ustawodawca nie wprowadził analogicznego ograniczenia jak w dalszej grupie potomków dziadków.
Kiedy cały spadek przypada małżonkowi?
Małżonek nie zawsze dzieli spadek z dalszą rodziną.
Jeżeli spadkodawca nie pozostawił:
- zstępnych,
- żyjących rodziców,
- rodzeństwa,
- ani zstępnych rodzeństwa,
- wówczas cały spadek przypada małżonkowi.
- Tak wynika z art. 933 § 2 k.c.
Oznacza to, że dziadkowie, wujowie, ciotki czy kuzyni nie konkurują z małżonkiem, jeżeli nie istnieją wcześniejsze grupy wskazane w art. 932 i 933 k.c.
Małżonek może mieć dodatkowe prawa do rzeczy domowych
Przy dziedziczeniu po osobie bez zstępnych znaczenie może mieć także art. 939 k.c.
Małżonek dziedziczący z ustawy w zbiegu z określonymi innymi spadkobiercami może – poza swoim udziałem spadkowym – żądać przedmiotów urządzenia domowego, z których korzystał ze spadkodawcą albo sam.
Takiego uprawnienia nie ma jednak, jeżeli wspólne pożycie małżonków ustało jeszcze za życia spadkodawcy.
Jest to odrębna instytucja od samego udziału spadkowego i może mieć praktyczne znaczenie np. przy wyposażeniu wspólnego mieszkania.
Faktyczna separacja nie pozbawia automatycznie małżonka spadku
To bardzo częsty błąd.
Małżonkowie mogli nie mieszkać razem od wielu lat, prowadzić oddzielne życie, pozostawać w konflikcie, a nawet mieć nowych partnerów.
Dopóki jednak małżeństwo formalnie istnieje, samo rozstanie nie powoduje automatycznej utraty prawa do dziedziczenia ustawowego.
Inaczej jest, gdy sąd prawomocnie orzekł separację. Art. 935¹ k.c. stanowi wprost, że do małżonka pozostającego w separacji nie stosuje się przepisów dotyczących jego dziedziczenia ustawowego.
Jeszcze inaczej wygląda sytuacja, gdy postępowanie rozwodowe albo o separację dopiero trwało.
Zmarł w trakcie rozwodu – małżonek nie zawsze dostanie spadek
Art. 940 k.c. pozwala w szczególnych okolicznościach wyłączyć pozostającego przy życiu małżonka od dziedziczenia.
Warunki są jednak konkretne.
Spadkodawca przed śmiercią musiał wystąpić o rozwód albo separację z winy drugiego małżonka, a żądanie to musiało być uzasadnione.
Wyłączenie nie następuje automatycznie. Konieczne jest orzeczenie sądu wydane w odrębnym postępowaniu.
Powództwo może wytoczyć inny spadkobierca ustawowy powołany w zbiegu z małżonkiem.
Termin jest krótki: 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, ale nie później niż rok od śmierci spadkodawcy.
Nie wystarczy więc sam konflikt małżeński.
Sąd Okręgowy w Łodzi w sprawie III Ca 547/17 wskazywał, że art. 940 k.c. wymaga rzeczywistego żądania rozwodu lub separacji z winy małżonka. Nie można po śmierci spadkodawcy stworzyć takiego żądania od podstaw tylko dlatego, że inni członkowie rodziny uważają zachowanie małżonka za naganne.
Z kolei Sąd Rejonowy w Bielsku Podlaskim, wyrok z 12 stycznia 2015 r., sygn. I C 1054/14, uwzględnił powództwo o wyłączenie małżonka od dziedziczenia po stwierdzeniu przesłanek wynikających z art. 940 k.c.
Śmierć w trakcie procesu rozwodowego nie oznacza dalszego prowadzenia rozwodu
Sąd Najwyższy w postanowieniu z 24 lutego 2017 r., sygn. IV CSK 224/16, wyjaśnił, że po śmierci jednego z małżonków nie można kontynuować procesu rozwodowego po to, aby później formalnie orzec rozwód.
Właśnie dlatego ustawodawca przewidział art. 940 k.c. – odrębny mechanizm umożliwiający ocenę, czy małżonek powinien zostać wyłączony od dziedziczenia, jeżeli śmierć spadkodawcy uniemożliwiła zakończenie postępowania rozwodowego lub o separację.
Główna teza: proces o wyłączenie od dziedziczenia nie jest dalszym ciągiem procesu rozwodowego, lecz szczególnym postępowaniem spadkowym.
Nie ma małżonka, rodziców ani rodzeństwa. Kto jest następny?
W następnej kolejności do dziedziczenia dochodzą dziadkowie spadkodawcy.
Jeżeli nie ma:
- zstępnych,
- małżonka,
- rodziców,
- rodzeństwa,
- ani zstępnych rodzeństwa,
- spadek przypada dziadkom w częściach równych.
- Przy czterech żyjących dziadkach każdy z nich otrzyma więc 1/4.
W praktyce takich przypadków jest jednak stosunkowo niewiele, ponieważ przy śmierci dorosłego spadkodawcy często część dziadków już nie żyje. Wówczas stosuje się dalsze reguły.
Zmiana z 2023 r. ograniczyła krąg bardzo dalekich krewnych
To jeden z najważniejszych elementów obecnego prawa spadkowego.
Od 15 listopada 2023 r. obowiązuje zmieniony art. 934 k.c.
Jeżeli dziadek lub babcia spadkodawcy nie żyją, ich udział przypada w pierwszej kolejności ich dzieciom, czyli przykładowo wujom lub ciotkom spadkodawcy.
Jeżeli także dziecko dziadka nie żyje, jego udział przypada jego dzieciom, czyli co do zasady kuzynom spadkodawcy.
Jeżeli brak dzieci oraz wnuków danego dziadka, udział przypada pozostałym dziadkom.
Oznacza to, że obecny art. 934 k.c. nie prowadzi już bez końca w dół kolejnych pokoleń zstępnych dziadków.
Dlatego nieprecyzyjne jest popularne stwierdzenie, że „z dziedziczenia zniknęli wszyscy dalsi kuzyni”.
Precyzyjniej:
kuzyn spadkodawcy – jako wnuk jego dziadka – nadal może dziedziczyć,
natomiast dalsi zstępni takiego kuzyna nie wchodzą już w tę linię na podstawie obecnego art. 934 k.c.
Ważna data: 15 listopada 2023 r.
Nowych zasad nie stosuje się bezwarunkowo do każdego postępowania prowadzonego dzisiaj.
Decyduje przede wszystkim data otwarcia spadku, czyli data śmierci spadkodawcy.
Do spadków otwartych przed wejściem zmian w życie stosuje się wcześniejsze przepisy.
Dlatego w sprawie osoby zmarłej np. w 2020 r. nie wolno automatycznie stosować obecnego, ograniczonego kręgu dalszych krewnych tylko dlatego, że postępowanie sądowe prowadzone jest w 2026 r.
Tempus regit actum – czas i moment powstania określonego stosunku prawnego mogą decydować o tym, które przepisy znajdują zastosowanie.
Pasierb może dziedziczyć, ale tylko pod szczególnymi warunkami
Dzieci małżonka z wcześniejszego związku nie wchodzą automatycznie do dziedziczenia po ojczymie lub macosze.
Art. 934¹ k.c. przewiduje dziedziczenie przez dzieci małżonka dopiero wtedy, gdy nie ma małżonka ani krewnych powołanych wcześniej z ustawy.
Co bardzo ważne – żadne z rodziców takiego dziecka nie może żyć w chwili otwarcia spadku.
Przykład:
Jan nie ma własnych dzieci ani krewnych objętych wcześniejszymi grupami. Jego żona zmarła wcześniej i miała córkę z pierwszego związku.
Jeżeli biologiczny ojciec tej córki nadal żyje, art. 934¹ k.c. nie powołuje jej do dziedziczenia po Janie.
Jeżeli natomiast w chwili śmierci Jana nie żyje ani jej matka, ani biologiczny ojciec, może zostać ustawową spadkobierczynią, jeśli brak wcześniejszych spadkobierców.
To znacznie węższa regulacja niż potoczne stwierdzenie, że „na końcu dziedziczą pasierbowie”.
Partner bez ślubu nie dziedziczy z ustawy
To jeden z najważniejszych problemów praktycznych dotyczących osób bezdzietnych.
Partner lub partnerka pozostający w związku nieformalnym nie należą do ustawowego kręgu spadkobierców tylko dlatego, że:
- mieszkali ze zmarłym przez 20 lat,
- prowadzili wspólne gospodarstwo,
- wspólnie opłacali nieruchomość,
- opiekowali się zmarłym,
- albo byli przez otoczenie traktowani jak małżeństwo.
Jeżeli nie ma testamentu, konkubent ani konkubina nie zajmuje miejsca małżonka w kolejności ustawowej.
Może to prowadzić do sytuacji, w której partner żyjący ze spadkodawcą przez dziesięciolecia nie odziedziczy domu, natomiast spadek otrzyma rodzic, brat, siostra, bratanek, siostrzenica albo dalszy krewny.
Dla osób pozostających w związku nieformalnym testament ma więc szczególne znaczenie.
Osoba adoptowana jest dzieckiem w rozumieniu prawa spadkowego
Brak dzieci biologicznych nie oznacza automatycznie braku dzieci w rozumieniu prawa spadkowego.
Przy pełnym przysposobieniu przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym i jego krewnych zasadniczo tak jak dziecko biologiczne.
Dlatego w sprawach dotyczących adopcji nie wolno ustalać kręgu spadkobierców wyłącznie na podstawie więzów biologicznych.
Kodeks cywilny zawiera ponadto szczególne zasady odnoszące się do określonych typów przysposobienia. Dokumentacja adopcyjna może więc bezpośrednio wpływać na krąg osób uprawnionych do spadku.
Dziecko poczęte, ale jeszcze nienarodzone, również może dziedziczyć
Prawo spadkowe chroni także nasciturusa.
Zgodnie z art. 927 § 2 k.c. dziecko, które w chwili śmierci spadkodawcy było już poczęte, może być spadkobiercą, jeżeli następnie urodzi się żywe.
Nie można więc definitywnie kwalifikować osoby jako „bezdzietnej” bez sprawdzenia również tej okoliczności.
Niegodność dziedziczenia może zmienić kolejność
Spadkobierca ustawowy może zostać przez sąd uznany za niegodnego dziedziczenia.
Aktualny art. 928 k.c. obejmuje m.in.:
- umyślne ciężkie przestępstwo przeciwko spadkodawcy,
- bezprawne wpływanie na sporządzenie albo odwołanie testamentu,
- ukrywanie, niszczenie lub podrabianie testamentu,
- a po zmianach z 2023 r. również określone przypadki uporczywego niewykonywania obowiązku alimentacyjnego albo pieczy nad spadkodawcą.
Osoba uznana za niegodną jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku.
Może to oznaczać wejście do dziedziczenia jej zstępnych albo przesunięcie udziałów na pozostałe osoby.
Niegodność nie następuje jednak automatycznie wskutek rodzinnego konfliktu czy zarzutów. Wymaga odpowiedniego postępowania i orzeczenia sądu.
Kiedy spadek trafia do gminy?
Dopiero po wyczerpaniu wcześniejszych grup.
Jeżeli brak:
- małżonka,
- krewnych powołanych z ustawy,
- oraz dzieci małżonka spełniających przesłanki z art. 934¹ k.c.,
- spadkobiercą ustawowym zostaje gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy.
Nie jest to przy tym dobrowolna decyzja samorządu.
Zgodnie z art. 1023 k.c. gmina ani Skarb Państwa nie mogą odrzucić spadku przypadającego im z ustawy.
Spadek taki uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza.
Kiedy dziedziczy Skarb Państwa?
Skarb Państwa nie jest po prostu kolejnym spadkobiercą w szeregu rodzinnym.
Jeżeli ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy w Polsce można ustalić, w końcowym wariancie dziedziczy zasadniczo właściwa gmina.
Jeżeli natomiast ostatniego miejsca zamieszkania w Polsce nie można ustalić albo ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, ustawowym spadkobiercą może zostać Skarb Państwa.
W sprawach transgranicznych nie należy jednak poprzestawać na samym Kodeksie cywilnym.
Bezdzietny Polak mieszkał za granicą – może decydować prawo innego kraju
Jeżeli spadkodawca mieszkał na stałe za granicą albo miał centrum życia w innym państwie, należy uwzględnić rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012.
Zasadą jest stosowanie do ogółu spraw dotyczących spadku prawa państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci.
Oznacza to, że polski obywatel mieszkający od wielu lat np. w Niemczech, Francji czy Hiszpanii nie musi automatycznie podlegać polskiej kolejności dziedziczenia tylko dlatego, że posiadał polskie obywatelstwo albo nieruchomość w Polsce.
Jednocześnie art. 22 rozporządzenia pozwala w rozrządzeniu na wypadek śmierci wybrać dla całego spadku prawo państwa swojego obywatelstwa.
To szczególnie istotne przy planowaniu sukcesji przez Polaków mieszkających na stałe za granicą.
Testament może zmienić kolejność, ale pojawia się problem zachowku
Osoba bezdzietna może sporządzić testament i powołać do spadku inną osobę – partnera, dalszego krewnego, przyjaciela czy inną osobę albo podmiot.
Trzeba jednak pamiętać, że testament nie zawsze zamyka problem roszczeń rodziny.
Art. 991 § 1 k.c. zalicza do kręgu potencjalnie uprawnionych do zachowku:
- zstępnych,
- małżonka,
- oraz rodziców spadkodawcy,
- o ile byliby powołani do dziedziczenia z ustawy.
W przypadku osoby rzeczywiście bez zstępnych może więc dojść do sytuacji, w której cały majątek testamentem otrzyma partner, ale żyjący rodzice – którzy przy braku testamentu dziedziczyliby z ustawy – będą mogli wystąpić o zachowek.
Rodzeństwo nie znajduje się natomiast w katalogu osób uprawnionych do zachowku z art. 991 k.c.
To bardzo ważna różnica między prawem do dziedziczenia ustawowego a prawem do zachowku.
Jak sąd ustala, kto rzeczywiście dziedziczy?
Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku nie polega na tym, że sąd jest związany listą osób podanych przez wnioskodawcę.
Sąd ma obowiązek ustalić rzeczywisty krąg spadkobierców.
W bardziej skomplikowanych rodzinach może być więc konieczne odtworzenie całego drzewa genealogicznego i przedstawienie:
- aktów urodzenia,
- aktów małżeństwa,
- aktów zgonu,
- dokumentów adopcyjnych,
- informacji o rozwodach i separacjach,
- testamentów,
- oświadczeń o odrzuceniu spadku,
- a niekiedy również dokumentów dotyczących krewnych od kilku pokoleń.
Ei incumbit probatio qui dicit, non qui negat – ciężar wykazania określonych okoliczności spoczywa na tym, kto z nich wywodzi skutki prawne.
Nie wystarczy więc rodzinne przekonanie, że „nikt inny nie istnieje”.
Co jeśli sąd pominął prawdziwego spadkobiercę?
Prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku nie zawsze definitywnie zamyka możliwość jego zmiany.
Art. 679 k.p.c. przewiduje szczególne postępowanie umożliwiające wykazanie, że osoba wskazana w dotychczasowym postanowieniu nie jest spadkobiercą albo że jej udział jest inny niż wcześniej ustalony.
Jeżeli taki dowód zostanie przeprowadzony, sąd może zmienić wcześniejsze postanowienie zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym.
Ma to znaczenie właśnie wtedy, gdy po latach ujawni się nieznany brat, siostra, dziecko zmarłego krewnego, nowy testament albo inny dokument zmieniający krąg spadkobierców.
Przykład 1. Żona i rodzice
Marek umiera bez testamentu. Nie ma dzieci ani innych zstępnych. Pozostawia żonę oraz oboje rodziców.
Dziedziczą:
- żona – 1/2,
- matka – 1/4,
- ojciec – 1/4.
Rodzeństwo Marka nie otrzymuje w tym układzie udziału, ponieważ oboje rodzice żyją.
Przykład 2. Żona, ojciec i rodzeństwo
Anna umiera bez zstępnych. Pozostawia męża i ojca. Matka Anny zmarła wcześniej. Anna miała dwóch braci.
Dziedziczenie:
- mąż – 1/2,
- ojciec – 1/4,
- każdy z braci – po 1/8.
Jeżeli jeden z braci zmarł wcześniej, jego udział mogą przejąć jego zstępni.
Przykład 3. Brak małżonka, rodzice nie żyją
Tomasz był kawalerem, nie miał zstępnych. Oboje rodzice nie żyją. Pozostawił trzy siostry.
Przy braku innych komplikacji spadek zostanie rozdzielony pomiędzy rodzeństwo zgodnie z zasadami art. 932 k.c.
Jeżeli jedna z sióstr zmarła wcześniej i pozostawiła dzieci, jej linia nie znika – w jej miejsce wchodzą jej zstępni.
Przykład 4. Dziadkowie i kuzyni po zmianie prawa
Paweł umiera w 2026 r. Nie ma małżonka, zstępnych, rodziców, rodzeństwa ani zstępnych rodzeństwa.
Trzeba przejść do art. 934 k.c.
Jeżeli dziadek nie żyje, jego udział może przejść na jego dzieci.
Jeżeli jego dziecko – np. ciotka Pawła – również nie żyje, jej część może przejść na jej dzieci, czyli kuzynów Pawła.
Na tym obecny mechanizm reprezentacji w tej linii się kończy.
Przykład 5. Wieloletni partner i żyjący brat
Ewa przez 25 lat żyła z partnerem, ale nigdy nie zawarła małżeństwa i nie sporządziła testamentu. Nie ma dzieci ani rodziców. Żyje jej brat.
Partner nie wchodzi do dziedziczenia ustawowego jako małżonek.
Spadek może przypaść bratu albo osobom w jego linii zgodnie z art. 932 k.c.
Partner może natomiast posiadać własne, niezależne prawa do składników majątku nabytych wspólnie za życia – ale jest to odrębna kwestia niż dziedziczenie.
Najważniejsze orzeczenia
Sąd Najwyższy, uchwała z 14 października 2011 r., sygn. III CZP 49/11
Główna teza: gdy jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział przypadający rodzeństwu na podstawie art. 932 § 4 k.c. dziedziczy zarówno rodzeństwo rodzone, jak i przyrodnie.
Sąd Najwyższy, postanowienie z 24 lutego 2017 r., sygn. IV CSK 224/16
Główna teza: śmierć jednego z małżonków powoduje zakończenie procesu rozwodowego; instrumentem służącym późniejszej ocenie prawa pozostałego małżonka do dziedziczenia jest m.in. art. 940 k.c.
Sąd Rejonowy w Bielsku Podlaskim, I Wydział Cywilny, wyrok z 12 stycznia 2015 r., sygn. I C 1054/14
Główna teza: możliwe jest wyłączenie małżonka od dziedziczenia na podstawie art. 940 k.c., jeżeli wykazane zostanie, że żądanie rozwodu lub separacji z jego winy było uzasadnione.
Sąd Okręgowy w Łodzi, postępowanie apelacyjne, sygn. III Ca 547/17
Główna teza: dla zastosowania art. 940 k.c. istotne jest rzeczywiste zgłoszenie żądania rozwodu albo separacji z winy drugiego małżonka; sąd spadkowy nie może po śmierci spadkodawcy kreować takiego żądania od podstaw.
Dziedziczenie po bezdzietnym – najważniejszy wniosek
Nie istnieje jedna odpowiedź na pytanie: kto dziedziczy po osobie bezdzietnej?
Najpierw trzeba ustalić, czy rzeczywiście brak wszystkich zstępnych, a nie tylko żyjących dzieci.
Dopiero później bada się kolejno:
- małżonka,
- rodziców,
- rodzeństwo,
- zstępnych rodzeństwa,
- dziadków,
- dzieci oraz wnuki dziadków w granicach wynikających z aktualnego art. 934 k.c.,
- dzieci małżonka spełniające szczególne warunki ustawowe,
- a na końcu gminę albo Skarb Państwa.
Trzeba również ustalić datę śmierci, ponieważ ograniczenie kręgu dalszych spadkobierców wprowadzone w 2023 r. nie działa jednakowo wobec spadków otwartych wcześniej.
Przy osobie mieszkającej za granicą dochodzi dodatkowo problem prawa właściwego na podstawie rozporządzenia UE nr 650/2012.
W praktyce w sprawach spadkowych dotyczących Koszalina, Mielna, Kołobrzegu, Białogardu, Sianowa, Szczecinka, Warszawy, Warszawy Pragi-Południe i innych miejscowości w Polsce analizę można przeprowadzić również na podstawie dokumentów przekazanych elektronicznie.
Przy poradzie prawnej online kluczowe są przede wszystkim akty stanu cywilnego, informacje dotyczące rodziny zmarłego, testamenty, dokumenty dotyczące adopcji, rozwodów, separacji oraz wcześniejszych postępowań spadkowych.
Podstawa prawna
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 795, w szczególności art. 924–940, art. 991 oraz przepisy dotyczące dziedziczenia ustawowego.
Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2023 r. poz. 1615 – w zakresie zmian dotyczących kręgu zstępnych dziadków dochodzących do dziedziczenia.
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 468, w szczególności przepisy o stwierdzeniu nabycia spadku oraz art. 679 k.p.c.
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego.
📌Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Każda sprawa prawna – nawet pozornie prosta – może kryć w sobie istotne ryzyka, o których łatwo zapomnieć bez specjalistycznej wiedzy. Przepisy często są niejednoznaczne, a ich interpretacja zależy od konkretnego stanu faktycznego, dotychczasowego orzecznictwa oraz przyjętej strategii procesowej.
Zanim podejmiesz jakiekolwiek kroki, warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem. Przeanalizujemy Twoją sytuację, wskażemy realne możliwości działania oraz pomożemy wybrać rozwiązanie najlepiej dopasowane do Twojego przypadku. Nasi eksperci z i Kancelarii Prawnej „Prawnik Warszawa” wielokrotnie wspierali osoby, które uważały, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 665-444-245
📧 kontakt@prawnikwaw.com
Nie odkładaj decyzji na później – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszym krokiem do rozwiązania problemu prawnego jest rozmowa z prawnikiem, który rzetelnie oceni Twoją sprawę.
Porady prawne mogą być udzielane online na terenie całej Polski, w tym na terenie Warszawy, Warszawy Praga-Południe, Koszalina, Mielna i Kołobrzegu.
🔹 Publikacja została przygotowana na podstawie aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa przez ekspertów z Kancelarii Prawnej „Prawnik Warszawa”. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości zalecamy indywidualną konsultację z prawnikiem.