Otrzymanie wezwania, upomnienia albo postanowienia o nałożeniu grzywny w związku z niewykonaniem obowiązkowych szczepień dziecka nie oznacza, że działania organu są automatycznie prawidłowe. Sanepid oraz organ egzekucyjny muszą ustalić nie tylko, czy określone szczepienie nie zostało wykonane w przeszłości, lecz także czy konkretna dawka jest nadal wymagalna według aktualnego wieku dziecka, obowiązującego rozporządzenia i przewidzianych w nim terminów.

Nie mniej istotny jest art. 17 ust. 2 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Przepis ten nakazuje poprzedzić szczepienie lekarskim badaniem kwalifikacyjnym przeprowadzonym w celu wykluczenia przeciwwskazań. Organ nie może powoływać się wyłącznie na ustawowy obowiązek szczepienia, jednocześnie pomijając ustawowe warunki jego bezpiecznego wykonania.

Ważne znaczenie ma także wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 5 lutego 2025 r. Sąd zakwestionował postępowanie, w którym nie przeanalizowano aktualnej wymagalności poszczególnych szczepień wskazanych w tytule wykonawczym. Historyczna informacja o niewykonaniu dawki nie wystarcza więc do bezrefleksyjnego prowadzenia egzekucji administracyjnej.

Sanepid musi wskazać konkretny obowiązek, a nie ogólną zaległość

Obowiązek poddawania się określonym szczepieniom ochronnym wynika z art. 17 ust. 1 ustawy zakaźnej. Nie jest to jednak obowiązek abstrakcyjny i nieograniczony w czasie. Szczegółowe grupy wiekowe, liczba dawek oraz terminy ich podania wynikają z rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych.

Oznacza to, że w każdym postępowaniu organ powinien jednoznacznie ustalić:

jakiego rodzaju szczepienia dotyczy sprawa;
której dokładnie dawki nie wykonano;
w jakim wieku dawka powinna zostać podana;
ile lat ma obecnie dziecko;
czy obowiązujący schemat nadal pozwala na wykonanie tej dawki;
czy nie zachodzi potrzeba zastosowania innego schematu;
czy obowiązek nie został odroczony ze względów medycznych;
czy prawidłowo przeprowadzono badanie kwalifikacyjne;
czy treść tytułu wykonawczego odpowiada aktualnemu obowiązkowi.

Rozporządzenie różnicuje granice wieku zależnie od rodzaju szczepienia. Przykładowo obowiązek szczepienia przeciw rotawirusom obejmuje dzieci tylko do ukończenia 32. tygodnia życia, przeciw zakażeniom pneumokokowym i Hib – dzieci do ukończenia 5. roku życia, natomiast obowiązek dotyczący błonicy, tężca, krztuśca, polio czy MMR obejmuje szersze przedziały wiekowe. Jednocześnie załącznik do rozporządzenia wskazuje dokładne terminy podania poszczególnych dawek.

Nie można zatem traktować każdej niewykonanej w przeszłości dawki jako obowiązku, który pozostaje wymagalny bez względu na aktualny wiek dziecka.

„Przeterminowane szczepienia” – co to właściwie oznacza?

Określenie „przeterminowane szczepienie” ma charakter potoczny. Nie chodzi w tym przypadku o termin ważności samego produktu leczniczego, lecz o sytuację, w której minął przewidziany przepisami wiek albo przedział czasu przeznaczony na wykonanie określonej dawki.

Prawidłowe pytanie nie brzmi więc wyłącznie:

Czy szczepienie nie zostało wykonane?

Organ powinien odpowiedzieć także na pytanie:

Czy dokładnie ta dawka, w odniesieniu do aktualnego wieku dziecka, jest nadal wymagalna i może zostać wykonana zgodnie z obowiązującym schematem?

Upływ pierwotnego terminu nie powoduje w każdym przypadku automatycznego wygaśnięcia obowiązku. Nie daje jednak organowi prawa do przyjęcia, że każdą historyczną zaległość można egzekwować przez nieograniczony czas. Konieczne jest zbadanie aktualnych przepisów, Charakterystyki Produktu Leczniczego, wieku dziecka, odstępów pomiędzy dawkami oraz możliwości zastosowania schematu uzupełniającego.

Szczególne znaczenie ma zasada tempus regit actum – legalność aktualnego działania organu ocenia się według prawa obowiązującego w chwili podejmowania tego działania. Organ nie może bezkrytycznie egzekwować obowiązku ustalonego według dawnego harmonogramu, jeżeli w międzyczasie zmieniły się przepisy albo dziecko przekroczyło granice wieku właściwe dla określonej dawki.

Ważny wyrok WSA: historyczna zaległość to za mało

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 5 lutego 2025 r. stwierdził, że obowiązek szczepień musi być egzekwowany z uwzględnieniem aktualnego stanu prawnego. Podstawą uwzględnienia skargi było między innymi nieprzeanalizowanie wymagalności poszczególnych szczepień wymienionych w tytule wykonawczym.

Sąd podkreślił, że rozporządzenie określa:

wiek, w którym powstaje obowiązek konkretnego szczepienia;
termin wykonania określonej dawki;
liczbę dawek;
przedziały czasu dla szczepień podstawowych i przypominających.

Organ powinien zatem przeanalizować, czy poszczególne szczepienia wskazane w tytule wykonawczym mogą być nadal wykonane, zwłaszcza w kontekście terminów podania kolejnych dawek.

Jest to niezwykle istotna teza dla rodziców, wobec których prowadzi się egzekucję na podstawie danych pochodzących sprzed kilku lat. Orzeczenie nie oznacza automatycznie, że wszystkie zaległe dawki wygasły. Oznacza jednak, że:

organ nie może przyjmować wymagalności szczepienia na zasadzie domniemania.

Jeżeli w tytule wykonawczym wskazano konkretną dawkę szczepienia podstawowego, organ nie może dowolnie zastępować jej innym szczepieniem przypominającym albo ogólnym obowiązkiem „uzupełnienia szczepień”. Tytuł wykonawczy powinien odpowiadać rzeczywistej treści obowiązku wynikającego z aktualnego przepisu.

Zgodnie z zasadą ei incumbit probatio qui dicit, ciężar wykazania podstaw prowadzenia egzekucji spoczywa na organie, który twierdzi, że obowiązek nadal istnieje i jest wymagalny.

Artykuł 17 ust. 2 nie jest ozdobnikiem

Ustawa stanowi wprost:

„Wykonanie obowiązkowego szczepienia ochronnego jest poprzedzone lekarskim badaniem kwalifikacyjnym w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego”.

Nie jest to zalecenie, dobra praktyka ani fakultatywna czynność lekarza. Jest to ustawowy warunek poprzedzający wykonanie szczepienia.

Szczepienia nie wolno przeprowadzić, jeżeli od badania kwalifikacyjnego upłynęły więcej niż 24 godziny. Po badaniu lekarz ma obowiązek wydać zaświadczenie zawierające datę i godzinę jego przeprowadzenia. Jeżeli badanie daje podstawy do długotrwałego odroczenia szczepienia, lekarz powinien skierować dziecko na konsultację specjalistyczną.

Nie można stosować art. 17 wybiórczo. Ustęp 1 ustanawia obowiązek szczepienia, ale ustęp 2 ustanawia obowiązek wykluczenia przeciwwskazań. Oba przepisy mają taką samą rangę ustawową.

Niedopuszczalne jest więc rozumowanie:

Skoro szczepienie jest obowiązkowe, sposób przeprowadzenia badania kwalifikacyjnego nie ma znaczenia.

Jest dokładnie odwrotnie. Im silniej państwo ingeruje w sferę zdrowia i autonomii pacjenta, tym staranniej muszą być przestrzegane wszystkie zabezpieczenia ustawowe.

Co oznacza „wykluczenie przeciwwskazań”?

Art. 17 ust. 2 nie zawiera zamkniętej listy wszystkich przeciwwskazań. Nie oznacza to jednak, że lekarz może dowolnie ograniczyć badanie kwalifikacyjne do krótkiego pytania, czy dziecko ma gorączkę.

Lekarz jest zobowiązany wykonywać zawód zgodnie z:

wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej;
dostępnymi metodami zapobiegania i rozpoznawania chorób;
zasadami etyki zawodowej;
należytą starannością.

Zakres badania powinien odpowiadać sytuacji konkretnego pacjenta oraz produktowi, który ma zostać podany. Znaczenie mogą mieć między innymi:

stan zdrowia dziecka w dniu badania;
przebyte choroby;
wcześniejsze reakcje po szczepieniach;
alergie i nadwrażliwości;
leczenie immunosupresyjne;
zaburzenia odporności;
choroby neurologiczne;
wyniki wcześniejszych konsultacji;
przeciwwskazania wskazane w Charakterystyce Produktu Leczniczego;
informacje przekazane przez rodzica;
dokumentacja medyczna dziecka.

Rodzic nie zastępuje lekarza i nie może samodzielnie przesądzić o istnieniu przeciwwskazania. Ma jednak prawo przekazać informacje o stanie zdrowia dziecka, przedstawić dokumenty oraz żądać, aby lekarz rzeczywiście odniósł się do zgłoszonych problemów.

Jeżeli rodzic ma uzasadnione podejrzenie, że lekarz nie zbadał istotnych okoliczności, powinien zażądać odnotowania ich w dokumentacji medycznej oraz wyjaśnienia, na jakiej podstawie dziecko zostało zakwalifikowane.

Pytania, na które organ i lekarz powinni odpowiedzieć

W odpowiedzi na wezwanie lub w toku postępowania rodzic może domagać się wyjaśnienia w szczególności:

Jakiego konkretnego szczepienia i której dawki dotyczy postępowanie?
Jaki przepis określa aktualny termin wykonania tej dawki?
Czy wiek dziecka nadal mieści się w przedziale przewidzianym w rozporządzeniu?
Czy po upływie pierwotnego terminu istnieje aktualna podstawa wykonania dokładnie tej dawki?
Jaki produkt leczniczy ma zostać zastosowany?
Jakie przeciwwskazania wymienione w Charakterystyce Produktu Leczniczego zostały ocenione?
Jakie informacje o stanie zdrowia dziecka uwzględniono?
Czy lekarz zapoznał się z całą dostępną dokumentacją?
Czy zachodzą podstawy do odroczenia szczepienia?
Czy istnieje potrzeba konsultacji specjalistycznej?
Czy wydano zaświadczenie z datą i godziną badania?
Czy treść tytułu wykonawczego odpowiada aktualnemu schematowi szczepień?

Nie każde ogólne pytanie automatycznie zatrzyma postępowanie. Pismo powinno być powiązane z wiekiem dziecka, konkretną dawką, dokumentacją medyczną oraz treścią otrzymanego wezwania lub tytułu wykonawczego.

Obowiązek szczepienia nie jest tym samym co zgoda na zabieg

W jednym z analizowanych przypadków organ administracji wskazał, że postępowanie nie ma na celu zmuszenia rodzica do wyrażenia zgody, lecz doprowadzenie do wykonania obowiązku ustawowego za pomocą środków egzekucji administracyjnej.

Jednocześnie lekarz wystawił zaświadczenie, w którym jednoznacznie stwierdził:

„Bez zgody matki nie możemy zaszczepić”.

Te dwa stanowiska pokazują problem, którego administracja nie powinna przemilczać.

Publicznoprawny obowiązek poddania dziecka szczepieniu nie jest tożsamy ze zgodą na wykonanie konkretnego świadczenia zdrowotnego. Ustawa o zawodach lekarza stanowi, że lekarz może przeprowadzić badanie lub udzielić świadczenia, z zastrzeżeniem ustawowych wyjątków, po wyrażeniu zgody przez pacjenta. W przypadku małoletniego zgodę co do zasady wyraża przedstawiciel ustawowy. Także ustawa o prawach pacjenta przyznaje pacjentowi albo jego przedstawicielowi prawo do zgody lub odmowy po otrzymaniu odpowiedniej informacji.

Rozporządzenie dotyczące szczepień potwierdza znaczenie zgody. W przypadku dziecka, które ukończyło 6 lat, ale nie jest pełnoletnie, badanie i szczepienie mogą odbyć się bez obecności przedstawiciela ustawowego dopiero po uzyskaniu jego pisemnej zgody oraz informacji o uwarunkowaniach zdrowotnych mogących stanowić przeciwwskazanie.

Nie oznacza to, że odmowa zgody automatycznie uchyla obowiązek ustawowy. Może ona prowadzić do podjęcia działań administracyjnych. Nie można jednak utrzymywać prawnej fikcji, że zgoda rodzica nie ma żadnego znaczenia dla wykonania samego zabiegu.

Egzekucja administracyjna ma charakter pośredni. Jej podstawowym środkiem w tego rodzaju sprawach jest grzywna w celu przymuszenia, a nie fizyczne doprowadzenie dziecka i wykonanie szczepienia siłą.

Grzywna za brak szczepienia nie jest mandatem

Potocznie mówi się o „karze z Sanepidu”, jednak procedura jest bardziej złożona. Państwowy powiatowy inspektor sanitarny najczęściej występuje jako wierzyciel obowiązku, natomiast egzekucję obowiązku niepieniężnego prowadzi właściwy organ egzekucyjny, którym co do zasady jest wojewoda.

Grzywna w celu przymuszenia:

nie jest mandatem karnym;
nie stanowi kary za samo zachowanie z przeszłości;
ma doprowadzić do wykonania aktualnie istniejącego obowiązku;
może być nakładana ponownie;
musi opierać się na prawidłowym tytule wykonawczym;
może zostać zakwestionowana zażaleniem i zarzutami egzekucyjnymi.

Wobec osoby fizycznej pojedyncza grzywna może wynosić do 10 000 zł, a łączna suma kolejnych grzywien do 50 000 zł. Sam fakt nałożenia grzywny nie przesądza jednak, że organ prawidłowo zbadał istnienie i wymagalność obowiązku.

Jak podważyć egzekucję dotyczącą szczepień?

Zarzuty w postępowaniu egzekucyjnym mogą opierać się między innymi na:

nieistnieniu obowiązku;
określeniu obowiązku niezgodnie z przepisem prawa;
błędzie co do zobowiązanego;
braku wcześniejszego upomnienia;
wygaśnięciu obowiązku w całości albo w części;
braku wymagalności obowiązku;
odroczeniu wykonania obowiązku;
innych okolicznościach powodujących brak aktualnej wymagalności.

Zarzut powinien określać istotę żądania, jego zakres oraz dowody. Jeżeli zostanie wniesiony nie później niż w terminie 7 dni od doręczenia odpisu tytułu wykonawczego, co do zasady powoduje zawieszenie postępowania egzekucyjnego do czasu ostatecznego rozpoznania zarzutu.

W sprawie „przeterminowanej” dawki szczególne znaczenie mogą mieć zarzuty:

braku wymagalności;
częściowego wygaśnięcia obowiązku;
niezgodnego z prawem określenia obowiązku w tytule wykonawczym.

Nie wystarczy jednak napisać, że „szczepienie się przedawniło”. Trzeba wskazać konkretną dawkę, wiek dziecka, aktualny przepis, przedział czasowy przewidziany w rozporządzeniu oraz wyjaśnić, dlaczego tytuł nie odpowiada obecnemu stanowi prawnemu.

Co zrobić po otrzymaniu wezwania z Sanepidu?

Ustal, jaki dokument został doręczony

Należy sprawdzić, czy jest to:

pismo informacyjne;
wezwanie do złożenia wyjaśnień;
upomnienie;
tytuł wykonawczy;
postanowienie o nałożeniu grzywny;
postanowienie dotyczące zarzutów;
rozstrzygnięcie organu wyższego stopnia.

Od rodzaju dokumentu zależy sposób i termin reakcji.

Zachowaj kopertę i potwierdzenie doręczenia

Termin procesowy biegnie od prawidłowego doręczenia. Koperta, zwrotne potwierdzenie odbioru albo urzędowe poświadczenie doręczenia elektronicznego mogą mieć znaczenie dowodowe.

Uzyskaj dokumentację medyczną

Należy pozyskać:

kartę uodpornienia;
książeczkę szczepień;
dokumentację badań kwalifikacyjnych;
zaświadczenia o odroczeniu;
konsultacje specjalistyczne;
wyniki badań;
informacje o wykonanych szczepieniach;
dokumentację dotyczącą wcześniejszych reakcji;
korespondencję z przychodnią.

Sprawdź aktualny wiek i schemat dawek

Nie należy ograniczać się do kalendarza obowiązującego w chwili, gdy szczepienie pierwotnie miało zostać wykonane. Trzeba porównać treść tytułu z aktualnym rozporządzeniem i aktualnym wiekiem dziecka.

Odpowiedz rzeczowo, a nie emocjonalnie

Odpowiedź powinna opierać się na dokumentach, przepisach i konkretnych zarzutach. Nie należy pochopnie podpisywać oświadczenia o bezwarunkowej i definitywnej odmowie, jeżeli rzeczywiste stanowisko dotyczy:

braku pełnej kwalifikacji;
konieczności konsultacji;
niewyjaśnionych przeciwwskazań;
nieaktualnego schematu;
braku wymagalności konkretnej dawki;
błędów w dokumentacji.

Pilnuj terminów

W sprawach egzekucyjnych nawet trafny zarzut może stracić część praktycznego znaczenia, jeżeli zostanie wniesiony zbyt późno. Szczególnie ważne jest pierwsze 7 dni od doręczenia tytułu wykonawczego, ponieważ terminowe zarzuty mogą zawiesić egzekucję.

Organ nie może pomijać dowodów korzystnych dla rodzica

Postępowanie nie może sprowadzać się do automatycznego powielenia danych przekazanych przez przychodnię. Organ administracji powinien podjąć czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy oraz ocenić go jako całość.

Jeżeli rodzic przedstawi dokumenty dotyczące stanu zdrowia dziecka, odroczenia, konsultacji specjalistycznej, wykonania części szczepień albo przekroczenia terminów przewidzianych dla konkretnej dawki, organ ma obowiązek się do nich odnieść. Nie może ich przemilczeć ani zastąpić analizy ogólnym stwierdzeniem, że szczepienia są obowiązkowe.

Ustawowy obowiązek nie zwalnia organu z obowiązku prawidłowego prowadzenia postępowania. Nemo tenetur ad impossibilia – nikt nie jest zobowiązany do wykonania rzeczy niemożliwej. Jeżeli konkretnej dawki nie można już wykonać zgodnie z aktualnym schematem albo występują udokumentowane przeciwwskazania, organ musi tę okoliczność zbadać przed zastosowaniem przymusu.

Pomoc prawna w sprawach szczepień w całej Polsce

Sprawy dotyczące wezwania z Sanepidu, upomnienia, tytułu wykonawczego oraz grzywny w celu przymuszenia wymagają połączenia prawa administracyjnego, egzekucyjnego i medycznego.

Analiza powinna obejmować przede wszystkim:

wiek dziecka;
historię szczepień;
aktualny schemat dawek;
dokumentację medyczną;
prawidłowość badania kwalifikacyjnego;
treść upomnienia i tytułu wykonawczego;
aktualną wymagalność każdej dawki;
zachowanie terminów procesowych;
możliwość wniesienia zarzutów, zażalenia albo skargi do WSA.

Kancelaria Prawna „PRAWNIK WARSZAWA” prowadzi sprawy dotyczące szczepień na terenie całej Polski, niezależnie od miejsca zamieszkania rodzica i siedziby organu. Pomoc może obejmować analizę dokumentów, przygotowanie odpowiedzi na wezwanie, zarzutów egzekucyjnych, zażalenia, wniosku o wstrzymanie egzekucji oraz skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego.

📌Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami

Każda sprawa prawna – nawet pozornie prosta – może kryć w sobie istotne ryzyka, o których łatwo zapomnieć bez specjalistycznej wiedzy. Przepisy często są niejednoznaczne, a ich interpretacja zależy od konkretnego stanu faktycznego, dotychczasowego orzecznictwa oraz przyjętej strategii procesowej.

Zanim podejmiesz jakiekolwiek kroki, warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem. Przeanalizujemy Twoją sytuację, wskażemy realne możliwości działania oraz pomożemy wybrać rozwiązanie najlepiej dopasowane do Twojego przypadku. Nasi eksperci z i Kancelarii Prawnej „Prawnik Warszawa” wielokrotnie wspierali osoby, które uważały, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.

📞 665-444-245
📧 kontakt@prawnikwaw.com

Nie odkładaj decyzji na później – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszym krokiem do rozwiązania problemu prawnego jest rozmowa z prawnikiem, który rzetelnie oceni Twoją sprawę.

🔹 Publikacja została przygotowana na podstawie aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa przez ekspertów z Kancelarii Prawnej „Prawnik Warszawa”. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości zalecamy indywidualną konsultację z prawnikiem.

Sanepid wzywa w sprawie szczepień. Jak się bronić?