Szczepienia 2026: MZ nie ma analiz, a GIS powołuje się na PSO

Ministerstwo Zdrowia potwierdza, że nie posiada szczegółowych opracowań analitycznych w rozbiciu na poszczególne choroby zakaźne, odpowiadających pytaniom o dane epidemiologiczne, zalecenia WHO i aktualną wiedzę medyczną. Główny Inspektorat Sanitarny podkreśla natomiast, że nie ma obowiązku przygotowywania nowych analiz na żądanie obywateli. Tymczasem art. 17 ust. 10 i 11 ustawy przewiduje konkretne wymagania dotyczące określania obowiązkowych szczepień i corocznego Programu Szczepień Ochronnych. Do tego dochodzi wyrok Trybunału Konstytucyjnego SK 81/19 i usunięcie dawnego § 5 rozporządzenia. Czy organy państwa potrafią wykazać prawne i merytoryczne podstawy obowiązków, których wykonanie egzekwują następnie pod rygorem grzywny?

Polski system obowiązkowych szczepień ochronnych od lat funkcjonuje w oparciu o ustawę z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, rozporządzenia Ministra Zdrowia i coroczne komunikaty Głównego Inspektora Sanitarnego.

Przez wiele lat przyjmowano, że szczegółowy kalendarz szczepień ogłaszany przez GIS konkretyzuje obowiązek wynikający z ustawy i rozporządzenia. Na tej konstrukcji opierały się zarówno działania organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej, jak i liczne orzeczenia sądów administracyjnych.

Sytuacja zmieniła się 9 maja 2023 r., kiedy Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie SK 81/19.

Trybunał zakwestionował mechanizm, w którym liczba dawek i terminy wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych były określane w komunikacie GIS, a nie w rozporządzeniu ministra.

Następnie ustawodawca zmienił art. 17 ustawy, a Minister Zdrowia wydał nowe rozporządzenie z 27 września 2023 r.

Zniknął dawny § 5, bezpośrednio odsyłający do Programu Szczepień Ochronnych. Schematy obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży przeniesiono do załącznika nr 1 rozporządzenia.

Nie zakończyło to jednak sporu o granice prawne systemu szczepień.

W 2026 r. nadal obowiązuje PSO, przewidujący między innymi indywidualne kalendarze szczepień wyrównawczych opracowywane przez lekarzy. Organy sanitarne wciąż prowadzą postępowania egzekucyjne dotyczące niewykonanych szczepień, a sądy administracyjne rozpoznają sprawy dotyczące wymagalności obowiązków.

Jednocześnie oficjalne stanowiska Ministerstwa Zdrowia i Głównego Inspektoratu Sanitarnego z września 2026 r. wywołują pytania o sposób dokumentowania przesłanek epidemiologicznych i medycznych, które ustawodawca nakazał uwzględniać przy określaniu obowiązkowych szczepień.

Nie można rozpatrywać obowiązku szczepienia wyłącznie z perspektywy jego medycznej celowości. W państwie prawa równie istotne jest ustalenie, czy obowiązek został prawidłowo ustanowiony, czy jego treść wynika z odpowiedniego źródła prawa oraz czy organ ma podstawę do zastosowania przymusu administracyjnego.

W tej sprawie zbiegają się trzy zasadnicze problemy: wykonanie delegacji ustawowej przez Ministra Zdrowia, ustawowe kompetencje GIS oraz prawny charakter indywidualnych kalendarzy szczepień.

Art. 17 ust. 10 ustawy. Minister Zdrowia nie ma nieograniczonej swobody

Podstawą prawną obowiązkowych szczepień ochronnych jest art. 17 ustawy z 5 grudnia 2008 r.

Art. 17 ust. 1 ustanawia obowiązek poddawania się szczepieniom przeciw chorobom zakaźnym określonym na podstawie ust. 10 pkt 1 przez osoby wskazane na podstawie ust. 10 pkt 2.

Nie jest to jednak przepis przyznający ministrowi całkowitą dowolność w określaniu zakresu tego obowiązku.

W art. 17 ust. 10 ustawodawca wskazał, że minister właściwy do spraw zdrowia określa w drodze rozporządzenia między innymi wykaz chorób zakaźnych objętych obowiązkiem szczepień, osoby i grupy osób zobowiązanych, wiek oraz inne okoliczności stanowiące przesłanki powstania obowiązku.

Na podstawie art. 17 ust. 10 pkt 2a minister określa również schemat szczepienia przeciw chorobie zakaźnej, obejmujący liczbę dawek i wymagane terminy ich podania.

Szczególne znaczenie ma końcowa część delegacji ustawowej:

„– uwzględniając dane epidemiologiczne dotyczące zachorowań, aktualną wiedzę medyczną oraz zalecenia Światowej Organizacji Zdrowia”.

Nie jest to sformułowanie pozbawione znaczenia prawnego.

Ustawodawca wyraźnie określił kryteria, które muszą zostać uwzględnione przy wykonywaniu upoważnienia prawodawczego.

Oznacza to, że minister, wydając rozporządzenie, powinien uwzględniać dane epidemiologiczne, stan wiedzy medycznej i zalecenia WHO.

Nie oznacza natomiast, że dla każdej choroby ustawodawca nakazał sporządzenie osobnego dokumentu o określonej strukturze albo że szczepienie obowiązkowe można ustanowić wyłącznie w czasie epidemii.

Różnica ta jest istotna. Obowiązek uwzględnienia przesłanek materialnych nie jest automatycznie tożsamy z obowiązkiem sporządzenia konkretnego rodzaju raportu.

Nie zmienia to jednak zasady, że delegacja ustawowa musi zostać rzeczywiście wykonana. Samo powołanie się na wieloletnią praktykę albo ogólnie rozumianą aktualną wiedzę medyczną nie rozstrzyga jeszcze, czy określone rozwiązanie odpowiada wymaganiom ustawy.

W kontekście art. 92 ust. 1 Konstytucji RP prawidłowe wykonanie upoważnienia ustawowego ma zasadnicze znaczenie dla legalności rozporządzenia.

Rozporządzenie jest aktem wykonawczym. Nie może być stanowione poza granicami delegacji ani wbrew wskazanym w niej kryteriom.

Ministerstwo Zdrowia: brak analiz w rozbiciu na poszczególne choroby

8 września 2026 r. Ministerstwo Zdrowia udzieliło odpowiedzi na pytania dotyczące danych stanowiących podstawę obowiązkowych szczepień ochronnych.

Pismo oznaczono znakiem ZPS.0164.238.2026.JP. Zostało podpisane z upoważnienia Ministra Zdrowia przez Annę Baumann-Popczyk, dyrektora właściwej komórki organizacyjnej ministerstwa.

Pytania dotyczyły podstaw określenia obowiązku szczepień przeciw 14 chorobom i zakażeniom, wymienionym w rozporządzeniu: błonicy, gruźlicy, inwazyjnym zakażeniom Haemophilus influenzae typu b, inwazyjnym zakażeniom Streptococcus pneumoniae, krztuścowi, śwince, odrze, ospie wietrznej, poliomyelitis, różyczce, tężcowi, wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, wściekliźnie i zakażeniom wywoływanym przez rotawirusy.

Żądano wskazania danych epidemiologicznych, zaleceń WHO oraz aktualnej wiedzy medycznej uwzględnianych przy określaniu obowiązków, w podziale na poszczególne choroby.

Odpowiedź Ministerstwa Zdrowia zawiera następujące stanowisko:

„Odnosząc się do powyższego uprzejmie informuję, że Organ nie dysponuje informacjami, dokumentami ani analizami w formule i stopniu szczegółowości określonych w Pani wniosku (tj. w rozbiciu na każdą konkretną chorobę zakaźną pod kątem wytycznych WHO, danych epidemiologicznych i aktualnej wiedzy medycznej na moment wydawania poszczególnych przepisów).

Uzasadniając powyższe, wskazuję, że przepisy określające wykaz obowiązkowych szczepień ochronnych (wydane na podstawie art. 17 ust. 10 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi) kształtowane były sukcesywnie na przestrzeni lat w oparciu o bieżący stan wiedzy medycznej, rekomendacje krajowych oraz międzynarodowych zespołów eksperckich (w tym Rady Sanitarno-Epidemiologicznej czy Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych), a także ogólnodostępne stanowiska Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). Organ nie tworzył jednak ani nie gromadził odrębnych, zindywidualizowanych opracowań analitycznych odpowiadających strukturze Pani zapytania”.

Stanowisko to ma poważne znaczenie dla oceny przejrzystości procesu stanowienia prawa.

Ministerstwo wskazało, że nie posiada opracowań o szczegółowości odpowiadającej zakresowi zadanych pytań.

Równocześnie powołało się na rekomendacje ekspertów, wiedzę medyczną i dokumenty WHO, które miały być wykorzystywane w procesie stopniowego kształtowania regulacji.

Powstaje zatem zasadnicze pytanie: jakie konkretne istniejące materiały epidemiologiczne i eksperckie zostały uwzględnione przy wydawaniu aktualnych przepisów określających obowiązkowe szczepienia?

Nie można sprowadzać tego pytania do żądania stworzenia nowego raportu.

Istotą problemu jest możliwość odtworzenia podstaw procesu prawodawczego.

Jeżeli minister powołuje się na rekomendacje ekspertów i aktualną wiedzę medyczną, konieczne staje się ustalenie, które dokumenty, opinie lub dane miały znaczenie dla przyjęcia określonych rozwiązań.

Odpowiedź ministerstwa nie dowodzi automatycznie, że dane epidemiologiczne nie zostały uwzględnione.

Nie pozwala jednak uznać, że samo przywołanie ogólnych kategorii materiałów stanowi wystarczające wyjaśnienie podstaw każdej konkretnej regulacji.

Istnienie obowiązku prawnego oraz prawidłowość jego ustanowienia to dwa odrębne zagadnienia. Państwo, które wymaga wykonania określonych świadczeń medycznych pod rygorem przymusu, powinno działać w granicach upoważnienia ustawowego i umożliwiać kontrolę legalności przyjętych rozwiązań.

GIS a art. 17 ust. 11. Co oznacza coroczny obowiązek ogłaszania PSO?

Obowiązki Głównego Inspektora Sanitarnego zostały określone w art. 17 ust. 11 tej samej ustawy.

Przepis stanowi:

„Główny Inspektor Sanitarny ogłasza w formie komunikatu, w dzienniku urzędowym ministra właściwego do spraw zdrowia, Program Szczepień Ochronnych na dany rok, ze szczegółowymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych szczepionek, wynikającymi z aktualnej sytuacji epidemiologicznej, przepisów wydanych na podstawie ust. 10 i art. 19 ust. 10 oraz zaleceń, w terminie do dnia 31 października roku poprzedzającego realizację tego programu”.

Przepis ten określa nie tylko organ właściwy do ogłoszenia programu i termin jego publikacji.

Wskazuje również, jakie elementy powinny stanowić podstawę szczegółowych wskazań zamieszczanych w PSO.

Przede wszystkim chodzi o aktualną sytuację epidemiologiczną, obowiązujące przepisy wykonawcze i zalecenia.

Coroczne ogłaszanie programu nie powinno zatem być traktowane jako czynność całkowicie oderwana od bieżących warunków epidemiologicznych.

Nie oznacza to jednak, że GIS musi każdego roku od podstaw określać nowy zakres obowiązkowych szczepień. Tę funkcję pełni Minister Zdrowia w granicach art. 17 ust. 10.

GIS ma natomiast ustawową kompetencję do ogłaszania szczegółowych wskazań dotyczących stosowania poszczególnych szczepionek.

Prawne znaczenie ma więc nie tylko sam fakt ogłoszenia PSO, ale również zgodność jego treści z zakresem kompetencji GIS i przesłankami określonymi przez ustawodawcę.

W tym kontekście istotna jest odpowiedź Głównego Inspektoratu Sanitarnego z 16 września 2026 r., znak BLOI.0134.365.2026, podpisana z upoważnienia Głównego Inspektora Sanitarnego przez Jerzego Przybyłowskiego, dyrektora Biura Głównego Inspektora.

W odpowiedzi na pytania dotyczące danych stanowiących podstawę PSO wskazano między innymi:

„Zgodnie z orzecznictwem, wniosek o udzielenie informacji publicznej nie może zmierzać do kwestionowania żądanych informacji, nie może być próbą nawiązania polemiki”.

W dalszej części wyjaśniono, że w ramach rozpatrywania wniosku o informację publiczną do zadań GIS nie należy przygotowywanie nowych opracowań naukowych ani opinii medycznych na żądanie obywatela.

Następnie GIS wskazał, że wykaz chorób objętych obowiązkiem został określony rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 27 września 2023 r., a proces ten nie stanowił decyzji GIS.

Końcowe stanowisko organu jest szczególnie istotne:

„Obowiązek szczepień ochronnych wynika z prawnych regulacji, a więc z powszechnie obowiązujących przepisów, jego realizacja odbywa się według Programu Szczepień Ochronnych (PSO), który rokrocznie jest modyfikowany stosownie do aktualnej sytuacji”.

W jednym dokumencie występują zatem dwa zagadnienia, które wymagają wyraźnego rozdzielenia.

Pierwszym jest ograniczenie prawa do informacji publicznej w zakresie żądania sporządzenia nowych analiz.

Drugim jest ustawowy obowiązek GIS dotyczący treści i corocznego ogłaszania PSO.

Brak obowiązku przygotowania nowej ekspertyzy na żądanie obywatela nie oznacza zwolnienia z przestrzegania art. 17 ust. 11 podczas opracowywania programu szczepień.

Jednocześnie samo nieprzedstawienie analiz w żądanym układzie nie przesądza jeszcze, że GIS przygotował PSO z pominięciem aktualnej sytuacji epidemiologicznej.

Rozstrzygające pozostaje ustalenie, jakie materiały organ faktycznie uwzględnił.

Czy odpowiedzi MZ i GIS potwierdzają naruszenie art. 17 ust. 10 i 11?

To najważniejszy problem prawny wynikający z oficjalnych stanowisk obu instytucji.

Art. 17 ust. 10 ustanawia materialne kryteria wykonywania delegacji przez ministra.

Art. 17 ust. 11 określa kompetencję GIS do corocznego ogłaszania PSO zawierającego szczegółowe wskazania wynikające z ustawowo wymienionych przesłanek.

Nie są to przepisy o charakterze wyłącznie informacyjnym.

Wyznaczają granice działania organów odpowiedzialnych za określanie i organizowanie obowiązkowych szczepień.

Jeżeli w procesie legislacyjnym rzeczywiście pominięto przesłanki wskazane przez ustawodawcę, może powstać problem zgodności rozporządzenia z delegacją ustawową.

Jeżeli PSO zawierałby postanowienia tworzące nowe obowiązki zamiast jedynie określać szczegółowe wskazania dotyczące wykonania obowiązków ustanowionych prawem, pojawiłby się odrębny problem przekroczenia kompetencji GIS.

Nie można jednak stawiać znaku równości między brakiem opracowania odpowiadającego strukturze wniosku informacyjnego a dowiedzionym niewykonaniem ustawy.

Takiego skutku nie przewiduje ani art. 17 ust. 10, ani ust. 11.

Odpowiedzi MZ i GIS nie wykazują w żądanej szczegółowości podstaw poszczególnych rozwiązań. Nie są natomiast samodzielnym dowodem nieważności całego rozporządzenia ani PSO.

Powstaje więc potrzeba ustalenia, czy istnieją materiały pozwalające prześledzić proces przygotowania regulacji.

Mogą to być uzasadnienia projektów, oceny skutków regulacji, stanowiska ekspertów, dokumenty robocze, opinie konsultacyjne, dane NIZP PZH–PIB, opracowania dotyczące skuteczności profilaktyki oraz rekomendacje międzynarodowe.

Ich istnienie i rzeczywiste wykorzystanie mają znaczenie dla oceny prawidłowości procesu stanowienia prawa.

Nie można zastąpić tego ustalenia twierdzeniem, że system funkcjonuje od wielu lat i z tej przyczyny jego podstawy nie wymagają wyjaśnienia.

Lex superior derogat legi inferiori — akt niższego rzędu musi pozostawać zgodny z ustawą.

Dane epidemiologiczne istnieją. Nie wolno jednak mylić ich z uzasadnieniem konkretnych schematów

Wątpliwości dotyczące art. 17 ust. 10 i 11 nie powinny prowadzić do pomijania rzeczywistych danych o zachorowaniach.

Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH–PIB oraz GIS publikują meldunki dotyczące chorób zakaźnych w Polsce.

Z raportu obejmującego okres od 1 stycznia do 31 października 2026 r. wynika, że odnotowano między innymi 2375 przypadków krztuśca, 32 przypadki odry, 10 przypadków tężca, 12 813 wirusowych zakażeń jelitowych wywołanych rotawirusami oraz 73 825 przypadków ospy wietrznej.

W odniesieniu do poliomyelitis nie wykazano w tym okresie przypadków wywołanych dzikim wirusem ani wirusem pochodzenia szczepionkowego.

Dane epidemiologiczne są więc zróżnicowane.

Niektóre choroby występują stosunkowo często, inne bardzo rzadko, a w przypadku części jednostek w analizowanym okresie nie odnotowano zachorowań.

Nie można jednak wyciągać z tego automatycznego wniosku, że szczepienia przeciw chorobom występującym rzadko są pozbawione uzasadnienia medycznego.

Niska liczba przypadków może wynikać między innymi z dotychczasowej profilaktyki, charakterystyki choroby lub innych czynników epidemiologicznych.

Z drugiej strony sama liczba zachorowań nie odpowiada jeszcze na pytanie, jaki schemat szczepienia powinien być obowiązkowy i w jakim wieku.

Art. 17 ust. 10 wymaga uwzględniania danych epidemiologicznych, a nie ograniczenia procesu stanowienia prawa do prostego zestawienia liczby przypadków.

Właśnie dlatego tak istotna jest możliwość ustalenia, w jaki sposób odpowiednie dane zostały wykorzystane podczas przygotowywania konkretnych regulacji.

Wniosek jest zasadniczy: dostępność publicznych statystyk nie jest tym samym co udokumentowanie sposobu ich wykorzystania w procesie legislacyjnym.

Źródło: Meldunek epidemiologiczny NIZP PZH–PIB i GIS za okres 1 stycznia–31 października 2026 r..

Tężec — choroba zakaźna, ale niezaraźliwa. Czy to ma znaczenie prawne?

Jednym z zagadnień podniesionych w pytaniach skierowanych do organów była zasadność objęcia obowiązkiem szczepień przeciw tężcowi.

Tężec jest chorobą zakaźną, ale nie przenosi się bezpośrednio z człowieka na człowieka. Do zakażenia dochodzi najczęściej w wyniku przedostania się przetrwalników bakterii Clostridium tetani do rany.

Ochrona szczepienna ma w tym przypadku przede wszystkim charakter indywidualny.

Fakt ten odróżnia tężec od wielu chorób, których transmisja następuje między ludźmi.

Nie oznacza jednak, że brak takiej transmisji automatycznie uniemożliwia objęcie choroby obowiązkiem szczepienia.

Ustawodawca nie uzależnił całego katalogu obowiązkowych szczepień wyłącznie od występowania bezpośredniego przenoszenia choroby między ludźmi.

Nie uzależnił go także wyłącznie od ogłoszenia stanu epidemii.

Szczególne znaczenie ma więc prawidłowe rozumienie art. 2 pkt 9 ustawy definiującego epidemię.

Definicja ta nie jest równoznaczna z ustawowym warunkiem ustanowienia każdego obowiązkowego szczepienia.

Nie można utożsamiać braku epidemii z automatycznym brakiem podstaw prawnych dla profilaktyki obowiązkowej.

Można natomiast wymagać, aby organ prawodawczy działał w granicach upoważnienia ustawowego, a przyjęte rozwiązania podlegały ocenie z punktu widzenia przesłanek określonych w art. 17 ust. 10.

Zniknął § 5. To zmiana, której nie wolno pomijać

Do 30 września 2023 r. obowiązywało rozporządzenie Ministra Zdrowia z 18 sierpnia 2011 r.

Jego § 5 odsyłał do prowadzenia obowiązkowych szczepień zgodnie z corocznym Programem Szczepień Ochronnych.

Odesłanie to miało zasadnicze znaczenie dla praktyki administracyjnej i orzeczniczej.

W wyroku NSA z 27 października 2021 r., sygn. II OSK 3772/18, przy analizie wymagalności obowiązku uwzględniano dawny system prawny i powiązanie rozporządzenia z PSO.

Również w wyroku NSA z 10 stycznia 2023 r., sygn. II OSK 293/20, rozpatrywano znaczenie szczegółowego kalendarza w konstrukcji opartej na przepisach obowiązujących przed reformą.

Tych orzeczeń nie można jednak traktować tak, jakby usunięcie § 5 nie miało znaczenia.

W 2023 r. zmieniono bowiem nie tylko poszczególne terminy.

Zmieniono sposób określania normatywnej treści obowiązku.

Przed reformą § 5 stanowił bezpośrednie odesłanie do PSO.

Po reformie schematy obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży mają wynikać z załącznika nr 1 do rozporządzenia.

W związku z tym wcześniejsza linia orzecznicza nie może samodzielnie uzasadniać nadawania PSO skutków prawotwórczych sprzecznych z obecnym systemem źródeł prawa.

Sąd może interpretować obowiązującą normę. Nie może jednak przywracać uchylonego mechanizmu prawnego wyłącznie przez odwołanie do wcześniejszej praktyki orzeczniczej.

Wyrok TK SK 81/19. Dlaczego liczba dawek i terminy muszą wynikać z rozporządzenia?

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 9 maja 2023 r., sygn. SK 81/19, orzekł o niezgodności art. 17 ust. 11 ustawy w związku z § 5 rozporządzenia z 2011 r. z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 87 Konstytucji RP — w zakresie, w jakim liczba dawek i terminy wymagalności były określane w komunikacie GIS zamiast w rozporządzeniu.

Trybunał zakwestionował więc przenoszenie istotnych elementów obowiązku ingerującego w prawa jednostki do dokumentu niebędącego właściwym źródłem prawa powszechnie obowiązującego.

Wyrok nie oznaczał likwidacji wszystkich obowiązkowych szczepień.

Stanowił natomiast podstawę do zmiany sposobu określania ich szczegółowych schematów.

Nowe rozporządzenie Ministra Zdrowia z 27 września 2023 r. w § 3 ust. 2 odsyła do załącznika nr 1, zawierającego schematy obejmujące liczbę dawek i terminy ich podania.

Znaczenie tej zmiany jest jednoznaczne.

Komunikat GIS nie może samodzielnie zastępować rozporządzenia w zakresie, w którym ustawodawca powierzył ministrowi określenie prawnie wymaganych dawek i terminów.

Nie oznacza to, że PSO nie może zawierać szczegółowych wskazań medycznych.

Oznacza jednak konieczność oddzielenia medycznego planowania szczepień od tworzenia obowiązków publicznoprawnych.

PSO na 2026 r. nadal przewiduje szczepienia wyrównawcze

Główny Inspektor Sanitarny ogłosił Program Szczepień Ochronnych na 2026 r. komunikatem z 31 października 2025 r., opublikowanym w Dzienniku Urzędowym Ministra Zdrowia pod poz. 85.

W części IV programu, na stronach 46–47 urzędowej publikacji, przewidziano ogólne zasady przeprowadzania szczepień wyrównawczych.

Program obejmuje nimi między innymi dzieci, które nie otrzymały szczepień w terminach wskazanych w kalendarzu, również z powodu niedopełnienia obowiązku.

Przewidziano opracowanie indywidualnego kalendarza szczepień, czyli IKSz.

Lekarz planuje schemat z uwzględnieniem wieku, stanu zdrowia, dostępnych preparatów i Charakterystyki Produktu Leczniczego.

Z punktu widzenia medycznego indywidualizacja postępowania może mieć uzasadnienie.

Dziecko, które nie zostało zaszczepione w pierwszych miesiącach życia, może wymagać innego sposobu postępowania niż dziecko otrzymujące dawki zgodnie z pierwotnym kalendarzem.

Jednak medyczna możliwość opracowania schematu wyrównawczego nie jest tożsama z kompetencją do tworzenia nowych obowiązków prawnych.

Jeżeli indywidualny kalendarz przewiduje schemat różniący się od pierwotnego, konieczne jest ustalenie, jaki przepis pozwala przypisać mu znaczenie dla wykonania obowiązku określonego w rozporządzeniu.

Nie wystarcza samo stwierdzenie, że taki schemat został opracowany przez lekarza.

Lekarz posiada kompetencje medyczne. Nie jest jednak organem prawodawczym uprawnionym do samodzielnego rozszerzania granic obowiązkowych szczepień.

Problem staje się szczególnie istotny wtedy, gdy organ sanitarny wywodzi z IKSz obowiązek wykonania określonej dawki pod rygorem przymusu administracyjnego.

W takim przypadku konieczne jest wskazanie obowiązującej normy prawnej, a nie tylko dokumentu medycznego.

§ 4 ust. 2 i § 11 rozporządzenia. Kiedy prawodawca przewiduje indywidualny schemat?

Rozporządzenie z 27 września 2023 r. nie pomija całkowicie możliwości indywidualnego określenia sposobu szczepienia.

W § 4 ust. 2 przewidziano taką możliwość w odniesieniu do szczególnych kategorii osób wskazanych w § 4 ust. 1, obejmujących między innymi osoby przed określonymi przeszczepieniami lub po nich.

Z kolei § 11 odnosi się do konsultacji specjalistycznej związanej z podstawami do długotrwałego odroczenia szczepienia.

Prawodawca przewidział zatem szczególne sytuacje, w których indywidualny schemat ma wyraźne umocowanie w rozporządzeniu.

Nie oznacza to zakazu medycznego opracowywania planów wyrównawczych w innych sytuacjach.

Nie wynika jednak z tych przepisów generalne upoważnienie do zastępowania dowolnego schematu ministerialnego nową normą publicznoprawną ustanowioną przez lekarza.

Trzeba odróżnić dopuszczalność medycznego zaplanowania szczepienia od prawnego skutku, jaki organ administracji zamierza przypisać temu planowi.

Jeżeli IKSz opisuje wykonanie istniejącego obowiązku, jego zastosowanie musi mieścić się w granicach tego obowiązku.

Jeżeli zaś dopiero IKSz miałby tworzyć nowe prawnie wymagane dawki i terminy, konieczne byłoby wskazanie podstawy prawnej takiego skutku.

WSA w Gdańsku: PSO jako „techniczny kalendarz”

Szczególne znaczenie ma wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 20 sierpnia 2026 r., sygn. III SA/Gd 202/26.

WSA oddalił skargę dotyczącą zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym związanym z obowiązkowymi szczepieniami.

Sąd przyjął, że obowiązek oraz jego wymagalność wynikają z ustawy i rozporządzenia, natomiast PSO pełni funkcję technicznego uszczegółowienia zasad określonych przez ministra.

W uzasadnieniu wskazano, że komunikat GIS powtarza i uszczegóławia ramy czasowe oraz grupy docelowe określone w rozporządzeniu.

Główna teza orzeczenia: PSO ma w tym ujęciu charakter technicznego kalendarza, a zasadnicze elementy obowiązku powinny wynikać z rozporządzenia Ministra Zdrowia.

Taka wykładnia rodzi jednak pytanie o sytuacje, w których indywidualny kalendarz wyrównawczy różni się od pierwotnego schematu.

Jeżeli PSO jedynie uszczegóławia rozporządzenie, nie może jednocześnie stanowić samodzielnego źródła dodatkowych obowiązków materialnoprawnych.

Nie można przyznać dokumentowi charakteru technicznego, a następnie bez wskazania podstawy prawnej traktować jego odrębnych postanowień jako norm ustanawiających nowe obowiązkowe dawki.

O charakterze prawnym dokumentu decyduje nie jego nazwa, lecz rzeczywisty skutek, jaki przypisuje mu organ.

Wyrok WSA w Gdańsku nie rozstrzygał jednak wszystkich możliwych wariantów szczepień wyrównawczych. Nie można przypisywać mu generalnej tezy o nieważności IKSz.

Rozstrzygnięcie nie było prawomocne według statusu ujawnionego podczas weryfikacji.

Wyrok WSA w Gdańsku, III SA/Gd 202/26

NSA i WSA potwierdzają obowiązek, ale jego zakres musi wynikać z prawa

Aktualne orzecznictwo nie pozwala uznać, że wyrok TK SK 81/19 automatycznie zakończył obowiązek szczepień ochronnych.

W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 września 2025 r., sygn. II GSK 107/25, podkreślono, że problem rozpoznany przez TK dotyczył sposobu określania szczegółowych wymagań, a nie samego istnienia ustawowego obowiązku.

NSA uchylił wcześniejszy wyrok WSA w Poznaniu i oddalił skargę.

Główna teza: wyrok TK SK 81/19 nie oznacza automatycznej niewymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych po zmianie przepisów.

Podobnie w wyroku NSA z 3 lipca 2026 r., sygn. II GSK 2136/25, wskazano na obowiązek wynikający z ustawy oraz znaczenie zgłoszenia dziecka do lekarza w celu przeprowadzenia badania kwalifikacyjnego.

Z orzecznictwa tego wynika, że organy administracji mogą egzekwować istniejący obowiązek szczepień, a samo przekroczenie pierwotnego terminu nie musi oznaczać jego wygaśnięcia.

Nie oznacza to jednak przyznania organowi nieograniczonego prawa do określania zakresu egzekwowanego świadczenia.

Istnienie ogólnego obowiązku szczepienia przeciw określonej chorobie nie zwalnia z wykazania, że konkretna dawka pozostaje objęta obowiązkiem i jest prawnie wymagalna.

Wyrok NSA, II GSK 107/25

Wyrok NSA, II GSK 2136/25

Granica wieku ma znaczenie. WSA w Lublinie potwierdza

Program Szczepień Ochronnych na 2026 r. wyraźnie odróżnia szczepienia wyrównawcze wykonywane w wieku objętym obowiązkiem od szczepień przeprowadzanych po jego przekroczeniu.

W części IV programu wskazano, że szczepienia wyrównawcze pozostają obowiązkowe do ukończenia wieku określonego w rozporządzeniu Ministra Zdrowia.

Po przekroczeniu granicy wieku dane szczepienie nie jest już wymagane prawem w ramach tej kategorii obowiązku i staje się szczepieniem zalecanym.

Nie wyklucza to istnienia szczególnych regulacji dotyczących innych grup osób lub odmiennych okoliczności.

Rozróżnienie ma fundamentalne znaczenie dla egzekucji administracyjnej.

Nie można bowiem utożsamiać przekroczenia pierwotnego terminu podania dawki z przekroczeniem granicy wieku, do której szczepienie pozostaje obowiązkowe.

W wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 18 czerwca 2026 r., sygn. III SA/Lu 645/25, uwzględniono znaczenie ukończenia przez dziecko piątego roku życia dla obowiązku szczepień przeciw Hib i pneumokokom.

W toku postępowania organ odwoławczy uznał brak dalszej wymagalności tych obowiązków, utrzymując jednocześnie możliwość egzekwowania pozostałych szczepień, dla których granice wieku nie zostały przekroczone.

WSA oddalił skargę.

Główna teza orzeczenia: wygaśnięcie obowiązku dotyczącego konkretnego szczepienia musi być uwzględnione w egzekucji, ale nie oznacza automatycznego wygaśnięcia wszystkich innych obowiązków szczepiennych.

Nie można zatem traktować całego historycznego kalendarza szczepień jako jednego, niepodzielnego obowiązku.

Każde świadczenie wymaga oceny z uwzględnieniem aktualnego prawa.

Wyrok WSA w Lublinie, III SA/Lu 645/25

Dawka podstawowa i przypominająca. Problem, którego nie wolno pomijać

Szczególne trudności interpretacyjne występują w sprawach dzieci, które nie otrzymały części dawek podstawowych, natomiast osiągnęły wiek odpowiadający pierwotnie dawkom przypominającym.

Nie można mechanicznie utożsamiać szczepienia podstawowego z przypominającym.

Z medycznego punktu widzenia dawki te mogą pełnić odmienne funkcje.

Jeżeli schemat podstawowy nie został zakończony, lekarz może uznać za konieczne opracowanie innego planu.

Nie prowadzi to automatycznie do wygaśnięcia całego obowiązku szczepienia przeciw danej chorobie.

Nie oznacza jednak również, że każde świadczenie wskazane następnie przez lekarza może zostać bez dalszej analizy egzekwowane jako dawka obowiązkowa.

Rozstrzygnięcia wymaga aktualny zakres obowiązku wynikający z ustawy i rozporządzenia.

W postępowaniu egzekucyjnym nie wystarcza ustalenie, że dziecko nie zostało zaszczepione w przeszłości. Konieczne jest także prawidłowe określenie świadczenia, którego wykonania organ domaga się obecnie.

To zagadnienie dotyczy zarówno rodzaju szczepienia, jak i liczby dawek oraz ich prawnego związku z obowiązującym schematem.

Lekarskie badanie kwalifikacyjne jest obowiązkowym elementem procedury

Nie wolno pomijać art. 17 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym:

„Wykonanie obowiązkowego szczepienia ochronnego jest poprzedzone lekarskim badaniem kwalifikacyjnym w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego”.

Jest to wymóg ustawowy, a nie uznaniowa czynność organizacyjna.

Badanie kwalifikacyjne ma służyć ocenie możliwości przeprowadzenia szczepienia u konkretnego pacjenta.

W przypadku stwierdzenia podstaw do długotrwałego odroczenia zastosowanie znajdują dalsze przepisy, w tym dotyczące konsultacji specjalistycznej.

Art. 17 ust. 3 określa również ograniczenie czasowe między badaniem kwalifikacyjnym a przeprowadzeniem szczepienia.

Jednak brak wcześniej przeprowadzonego badania nie oznacza automatycznie ustania obowiązku ustawowego.

W orzecznictwie NSA podkreśla się, że obowiązek zgłoszenia dziecka do lekarza w celu kwalifikacji stanowi element realizacji obowiązku szczepień.

Nie można więc utożsamiać obowiązkowej kwalifikacji z generalnym prawem do uchylenia obowiązku przez samo niestawienie się na badanie.

Jednocześnie nie wolno przeprowadzać szczepienia z pominięciem wymaganej kwalifikacji medycznej.

Obowiązek publicznoprawny i obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa medycznego muszą być realizowane łącznie.

ChPL nie zastępuje przepisów ustanawiających obowiązek

Charakterystyka Produktu Leczniczego określa warunki stosowania konkretnego preparatu, w tym wskazania, dawkowanie, przeciwwskazania i ostrzeżenia.

Ma zasadnicze znaczenie przy kwalifikowaniu i wykonywaniu szczepienia.

Nie jest jednak samodzielnym źródłem obowiązku publicznoprawnego w rozumieniu art. 87 Konstytucji RP.

Należy przy tym uwzględnić, że samo rozporządzenie Ministra Zdrowia w określonych szczególnych sytuacjach odsyła do schematów wynikających z ChPL.

W takich przypadkach znaczenie dokumentu wynika z odpowiedniego odesłania prawnego.

Nie można jednak przyjąć, że każdy schemat dopuszczalny medycznie automatycznie uzyskuje charakter obowiązkowy.

Medyczna dopuszczalność podania preparatu i publicznoprawny obowiązek jego zastosowania nie są pojęciami tożsamymi.

Prawo do informacji publicznej nie kończy sporu o wykonanie delegacji ustawowej

Ministerstwo Zdrowia i GIS powołały się w odpowiedziach na ograniczenia wynikające z ustawy o dostępie do informacji publicznej.

W tym zakresie trzeba przyznać, że organy nie są zobowiązane do przygotowania każdej nowej analizy na żądanie obywatela.

Orzecznictwo sądów administracyjnych odróżnia udostępnienie informacji posiadanej przez organ od stworzenia nowego opracowania.

Nie oznacza to jednak, że można zrezygnować z badania legalności procesu stanowienia prawa.

Prawo do informacji publicznej i prawidłowe wykonanie delegacji ustawowej to dwie odrębne kwestie.

Brak obowiązku stworzenia nowego zestawienia nie przesądza o tym, czy minister lub GIS wykonali wszystkie obowiązki wynikające z art. 17 ust. 10 i 11.

Podobnie udzielenie odpowiedzi na wniosek informacyjny nie stanowi orzeczenia potwierdzającego legalność rozporządzenia.

Nie można wykorzystywać przepisów o dostępie do informacji publicznej jako argumentu zastępującego wyjaśnienie, jakie przesłanki zostały uwzględnione przy wykonywaniu kompetencji prawodawczej.

Rozstrzygnięcie tej kwestii wymaga oceny istniejących materiałów, przepisów i procesu legislacyjnego.

Czy sanepid może stosować grzywny, jeżeli obowiązek jest sporny?

Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji przewiduje stosowanie środków przymusu w celu wykonania obowiązków o charakterze niepieniężnym.

Nie oznacza to jednak możliwości egzekwowania świadczeń, które nie posiadają odpowiedniej podstawy prawnej.

W postępowaniu dotyczącym obowiązkowych szczepień konieczne jest ustalenie, czy obowiązek istnieje, czy pozostaje wymagalny oraz czy został prawidłowo określony w tytule wykonawczym.

Art. 33 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji przewiduje określone podstawy zarzutów dotyczących egzekwowanego obowiązku.

Nie każda wątpliwość odnosząca się do procesu stanowienia prawa może być bezpośrednio rozstrzygnięta w ramach tych zarzutów.

Nie oznacza to jednak, że organ może pomijać aktualne przepisy, granice wieku, wcześniejsze szczepienia lub udokumentowane okoliczności medyczne.

Przymus administracyjny może służyć wykonaniu istniejącego obowiązku. Nie może zastępować prawodawcy w określaniu nowej treści obowiązku.

Dotyczy to również sytuacji, gdy organ powołuje się na indywidualny kalendarz szczepień wyrównawczych.

Sam dokument medyczny nie zastępuje podstawy prawnej egzekucji.

Konstytucyjne granice przymusu. Zdrowie publiczne nie uchyla zasady legalizmu

Obowiązkowe szczepienia ochronne pozostają związane z realizacją konstytucyjnego obowiązku władz publicznych w zakresie ochrony zdrowia.

Art. 68 ust. 4 Konstytucji RP przewiduje obowiązek zwalczania chorób epidemicznych.

Nie jest to jednak przepis znoszący wymagania wynikające z innych norm konstytucyjnych.

Art. 7 Konstytucji nakazuje organom władzy publicznej działanie na podstawie i w granicach prawa.

Art. 31 ust. 2 stanowi, że nikogo nie wolno zmuszać do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje.

Art. 31 ust. 3 określa warunki dopuszczalności ograniczania konstytucyjnych wolności i praw.

Art. 47 chroni prawo do prywatności i decydowania o życiu osobistym.

Art. 87 i 92 regulują natomiast system źródeł prawa powszechnie obowiązującego i zasady stanowienia rozporządzeń.

Z przepisów tych wynika konieczność zachowania właściwej podstawy prawnej ingerencji.

Nie oznacza to generalnego zakazu obowiązkowych szczepień.

Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku Wielkiej Izby z 8 kwietnia 2021 r., Vavřička i inni przeciwko Republice Czeskiej, skarga nr 47621/13 i inne, zaakceptował możliwość ustanawiania obowiązkowych szczepień dzieci w ramach określonych gwarancji prawnych i zasady proporcjonalności.

Nie oznacza to jednak, że każda krajowa regulacja lub każda czynność organu egzekucyjnego jest automatycznie zgodna z Konstytucją i Konwencją.

Ochrona zdrowia publicznego jest prawnie uzasadnionym celem. Nie jest jednak samodzielnym źródłem nieograniczonej kompetencji państwa do nakładania obowiązków.

Najważniejsze pytanie: czy państwo potrafi wskazać normę i podstawę konkretnego obowiązku?

Spór dotyczący PSO na 2026 r. nie powinien sprowadzać się do prostej alternatywy między całkowitą akceptacją praktyki sanepidu a twierdzeniem, że wszystkie obowiązkowe szczepienia są nieważne.

Żadna z tych skrajności nie oddaje rzeczywistego stanu prawnego.

Ustawa przewiduje obowiązkowe szczepienia ochronne.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia określa ich szczegółowy zakres i schematy.

GIS ogłasza PSO ze wskazaniami dotyczącymi stosowania szczepionek.

Lekarze realizują określone kompetencje medyczne.

Organy administracji mogą egzekwować obowiązki w granicach przewidzianych ustawą.

Jednak każdy z tych podmiotów działa w ramach odrębnej kompetencji.

Nie można zastępować przepisów rozporządzenia komunikatem GIS, komunikatu interpretacją lekarza ani obowiązku prawnego samą praktyką administracyjną.

Jeżeli organ zamierza wyegzekwować określoną dawkę szczepienia, musi istnieć możliwość wskazania jej prawnej podstawy i wykazania aktualnej wymagalności.

To właśnie powinno stanowić punkt wyjścia do analizy każdego tytułu wykonawczego, każdego upomnienia oraz każdego postanowienia o grzywnie w celu przymuszenia.

Konkluzja. Brak wyjaśnień nie zastępuje dowodu, a praktyka nie zastępuje prawa

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego SK 81/19 doprowadził do usunięcia dawnego mechanizmu, który pozwalał określać istotne elementy obowiązkowych szczepień za pomocą komunikatu GIS.

Od 1 października 2023 r. schematy obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży określa załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Zdrowia.

Nie można pomijać tej zmiany i stosować prawa tak, jakby dawny § 5 nadal obowiązywał.

Jednocześnie art. 17 ust. 10 i 11 nadal nakłada na właściwe organy konkretne obowiązki związane z uwzględnianiem danych epidemiologicznych, wiedzy medycznej, zaleceń oraz aktualnej sytuacji epidemiologicznej.

Odpowiedź Ministerstwa Zdrowia z 8 września 2026 r. potwierdza brak szczegółowych analiz odpowiadających strukturze zadanych pytań.

Odpowiedź GIS z 16 września 2026 r. wskazuje z kolei na brak obowiązku tworzenia nowych opracowań na żądanie obywatela oraz na wykonywanie szczepień według corocznie modyfikowanego PSO.

Stanowiska te nie dowodzą jeszcze nieważności rozporządzenia ani automatycznego naruszenia art. 17 ust. 10 i 11.

Nie zamykają jednak zasadniczego pytania o dokumenty i dane faktycznie uwzględnione przy przyjmowaniu obowiązujących rozwiązań.

Nie wyjaśniają także wszystkich problemów dotyczących prawnego znaczenia indywidualnych kalendarzy szczepień wyrównawczych.

Ustawowy obowiązek nie może być rozszerzany przez samą praktykę. Komunikat GIS nie może zastępować rozporządzenia. Lekarz nie może samodzielnie stanowić nowych norm publicznoprawnych. Organ egzekucyjny nie może natomiast domagać się wykonania świadczenia wykraczającego poza obowiązujące przepisy.

Sąd ma obowiązek stosować prawo, a nie przywracać uchyloną konstrukcję normatywną wyłącznie na podstawie wcześniejszej linii orzeczniczej.

Istotą problemu nie jest więc sama możliwość prowadzenia szczepień wyrównawczych.

Istotą jest ustalenie, jaki skutek prawny można przypisać konkretnemu schematowi medycznemu oraz czy stosowanie przymusu pozostaje zgodne z zakresem obowiązku wynikającego z ustawy i rozporządzenia.

W państwie prawa obywatel ma prawo oczekiwać nie tylko wskazania obowiązku, ale również wykazania jego prawnej podstawy, aktualnej wymagalności i granic.

Nulla potestas sine lege — nie ma kompetencji władczej bez podstawy prawnej.


📌Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami

Każda sprawa prawna – nawet pozornie prosta – może kryć w sobie istotne ryzyka, o których łatwo zapomnieć bez specjalistycznej wiedzy. Przepisy często są niejednoznaczne, a ich interpretacja zależy od konkretnego stanu faktycznego, dotychczasowego orzecznictwa oraz przyjętej strategii procesowej.

Zanim podejmiesz jakiekolwiek kroki, warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem. Przeanalizujemy Twoją sytuację, wskażemy realne możliwości działania oraz pomożemy wybrać rozwiązanie najlepiej dopasowane do Twojego przypadku. Nasi eksperci z  i Kancelarii Prawnej „Prawnik Warszawa” wielokrotnie wspierali osoby, które uważały, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.

📞 665-444-245
📧 kontakt@prawnikwaw.com

Nie odkładaj decyzji na później – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszym krokiem do rozwiązania problemu prawnego jest rozmowa z prawnikiem, który rzetelnie oceni Twoją sprawę.

Porady prawne mogą być udzielane online na terenie całej Polski, w tym na terenie Warszawy, Warszawy Praga-Południe, Koszalina, Mielna i Kołobrzegu.

🔹 Publikacja została przygotowana na podstawie aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa przez ekspertów z Kancelarii Prawnej „Prawnik Warszawa”. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości zalecamy indywidualną konsultację z prawnikiem.

To Top