Umowa dożywocia bywa przedstawiana jako „bezpieczna” alternatywa dla darowizny: przekazujesz nieruchomość, a w zamian masz zapewnione utrzymanie, opiekę i spokój do końca życia. Problem polega na tym, że rozwiązanie dożywocia przez sąd jest wyjątkiem, a nie „hamulcem bezpieczeństwa” uruchamianym zawsze wtedy, gdy nabywca nie realizuje części obowiązków. Najnowsze rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego pokazuje to dobitnie.
Sprawa, która stała się przestrogą
Punktem wyjścia była sytuacja starszej kobiety, która zawarła u notariusza umowę dożywocia z siostrzeńcem i przeniosła na niego własność domu jednorodzinnego. Po pewnym czasie siostrzeniec przestał wykonywać część obowiązków wynikających z aktu notarialnego, a dodatkowo doszło do konfliktu z jego rodzicami mieszkającymi z dożywotniczką. W praktyce kobieta została z ciężarem utrzymania i remontów domu oraz z poczuciem osamotnienia.
Dożywotniczka oparła żądanie na art. 913 § 2 k.c., który dopuszcza rozwiązanie dożywocia „w wypadkach wyjątkowych” – na żądanie zobowiązanego lub dożywotnika (gdy dożywotnik jest zbywcą nieruchomości).
Co powiedziały sądy niższych instancji i dlaczego to miało znaczenie
Sądy niższych instancji, w tym Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, nie rozwiązały umowy. Kluczowe były dwie okoliczności:
- niepełne wykonywanie obowiązków miało – według ustaleń – wynikać z ustnych uzgodnień stron co do sposobu realizacji dożywocia,
- przez długi czas dożywotniczka nie zgłaszała zastrzeżeń co do tego, jak zobowiązany wypełnia świadczenia.
W konsekwencji sądy uznały, że nie wykazano przesłanki „wypadku wyjątkowego” z art. 913 § 2 k.c.
Postanowienie Sądu Najwyższego 14 stycznia 2026 r. I CSK 683/24
Sąd Najwyższy (Izba Cywilna), postanowienie z 14 stycznia 2026 r., sygn. I CSK 683/24 – utrzymał kierunek rozumowania sądów niższych instancji. Sens rozstrzygnięcia jest twardy: niewykonywanie pewnych obowiązków wobec dożywotnika nie musi jeszcze uzasadniać rozwiązania dożywocia, bo art. 913 § 2 k.c. działa wyłącznie w reżimie „wypadków wyjątkowych”.
W tym samym przekazie SN podkreślono, że wspólną cechą sytuacji kwalifikowanych jako „wyjątkowe” jest krzywdzenie dożywotnika, agresja i zła wola po stronie kontrahenta – zachowanie „szczególnie naganne”. Skoro z ustaleń nie wynikało, aby ten próg został przekroczony, rozwiązanie umowy nie mogło zostać potraktowane jako standardowa reakcja sądu.
Teza procesowa, która może zaskoczyć: zmiana wykonywania dożywocia bez aktu notarialnego
W sprawie pojawił się jeszcze jeden element o dużej wadze praktycznej: zmiana pierwotnie umówionych obowiązków stron co do sposobu wykonywania dożywocia nie musi wymagać formalnego potwierdzenia w formie notarialnej. To oznacza, że w realnym sporze sąd może uznać, iż strony „przestawiły” wykonywanie umowy na inne tory – i właśnie to będzie argumentem przeciwko rozwiązaniu dożywocia, bo dożywotnik „tolerował” inny model świadczeń.
To klasyczny przykład zasady volenti non fit iniuria w praktyce: jeżeli przez dłuższy czas akceptujesz zmieniony sposób wykonywania umowy, później trudniej wykazać „wyjątkowość” i rażącą naganność po drugiej stronie.
Co to znaczy „wypadek wyjątkowy” w art. 913 § 2 k.c.
Ustawodawca nie zdefiniował „wypadku wyjątkowego” – więc o treści pojęcia w ogromnej mierze decyduje judykatura. W orzecznictwie sądów powszechnych konsekwentnie powraca kilka kryteriów.
1) Krzywdzenie dożywotnika jako rdzeń „wyjątkowości”
Sąd Okręgowy Warszawa Praga w Warszawie, postanowienie z 19 listopada 2015 r., sygn. IV Ca 619/15
Teza: „wyjątkowość” z art. 913 § 2 k.c. łączy się z krzywdzeniem dożywotnika, agresją i złą wolą, gdy zachowanie zobowiązanego jest szczególnie naganne.
2) „Wyjątkowy wypadek” zachodzi zwłaszcza przy krzywdzeniu i drastycznym naruszaniu zasad współżycia
Sąd Apelacyjny w Warszawie, wyrok z 17 września 2014 r., sygn. VI ACa 1851/13
Teza: „wyjątkowy wypadek” z art. 913 § 2 k.c. zachodzi zwłaszcza wtedy, gdy nabywca nieruchomości krzywdzi dożywotnika (akcent na szczególną naganność zachowań).
3) Sam konflikt lub „złe relacje” nie wystarczą
Sąd Okręgowy w Białymstoku, wyrok z 5 lutego 2021 r., sygn. II Ca 474/20
Teza: wypadek wyjątkowy może zachodzić m.in. przy porzuceniu nieruchomości i pozostawieniu dożywotnika bez wsparcia – ale ocena wymaga wykazania ciężaru naruszeń i realnego pokrzywdzenia.
Sąd Okręgowy w Łodzi, wyrok z 31 grudnia 2018 r., sygn. III Ca 1488/18
Teza: „wyjątkowy wypadek” to nie jest samo negatywne nastawienie dożywotnika do kontrahentów – potrzebny jest element obiektywnego, kwalifikowanego naruszenia.
Wniosek praktyczny jest jeden: art. 913 § 2 k.c. nie działa automatycznie. To instrument „ultima ratio”, uruchamiany dopiero wtedy, gdy sprawa ma cechy szczególnie drastyczne.
Dlaczego to rozstrzygnięcie jest „ku przestrodze”
W praktyce dożywotnik często myśli tak: „skoro nie wykonuje obowiązków, to rozwiążę umowę i odzyskam nieruchomość”. Tymczasem po przeniesieniu własności sytuacja się odwraca: dożywotnik musi udowodnić nie tylko niewykonywanie obowiązków, ale wyjątkowość – czyli kwalifikowaną krzywdę, złą wolę i szczególną naganność zachowania zobowiązanego.
Dodatkowo, jeżeli przez miesiące albo lata tolerujesz „model zastępczy” (np. mniej opieki, mniej świadczeń, inne rozłożenie kosztów), sąd może potraktować to jako ustne uzgodnienie sposobu wykonywania dożywocia i argument przeciwko rozwiązaniu.
Jak zabezpieczyć dożywotnika trzy reguły, które ratują sprawę
Poniższe reguły wynikają wprost z ryzyk ujawnionych przez sprawę I CSK 683/24:
- Przemyśl alternatywy zanim oddasz własność
Warto rozważyć rozwiązania, które zostawiają kontrolę po stronie seniora (np. instrumenty testamentowe, w tym zapis windykacyjny), bo w dożywociu „odwrót” jest trudny. - Wpisz obowiązki szczegółowo i egzekwuj je na bieżąco
Im bardziej ogólny zapis („opieka”, „pomoc”), tym łatwiej go „rozmyć” w praktyce. I tym trudniej potem wykazać, że naruszenie miało charakter kwalifikowany. - Nie zmieniaj obowiązków ustnie i wszystko dokumentuj
Jeżeli akceptujesz zmianę sposobu wykonywania umowy, potem słabnie argument „wyjątkowości”. Każde zastrzeżenie dokumentuj: wiadomości, pisma, notatki, rachunki, świadkowie. To jest Twoja przyszła „mapa dowodowa”.
To nie jest przesada – to arytmetyka procesowa: onus probandi spoczywa na stronie, która chce rozwiązania dożywocia.
Dane orzeczenia i kluczowa teza
Sąd Najwyższy, Izba Cywilna, postanowienie z 14 stycznia 2026 r., sygn. I CSK 683/24
Teza: niewykonywanie pewnych obowiązków wobec dożywotnika nie uzasadnia samo przez się rozwiązania umowy; „wypadek wyjątkowy” wymaga kwalifikowanych okoliczności, w szczególności krzywdzenia dożywotnika, agresji i złej woli po stronie zobowiązanego; zmiana sposobu wykonywania obowiązków może funkcjonować bez formalnej notarialnej zmiany aktu.
📌Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Każda sprawa prawna – nawet pozornie prosta – może kryć w sobie istotne ryzyka, o których łatwo zapomnieć bez specjalistycznej wiedzy. Przepisy często są niejednoznaczne, a ich interpretacja zależy od konkretnego stanu faktycznego, dotychczasowego orzecznictwa oraz przyjętej strategii procesowej.
Zanim podejmiesz jakiekolwiek kroki, warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem. Przeanalizujemy Twoją sytuację, wskażemy realne możliwości działania oraz pomożemy wybrać rozwiązanie najlepiej dopasowane do Twojego przypadku. Nasi eksperci z i Kancelarii Prawnej „Prawnik Warszawa” wielokrotnie wspierali osoby, które uważały, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 665-444-245
📧 kontakt@prawnikwaw.com
Nie odkładaj decyzji na później – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszym krokiem do rozwiązania problemu prawnego jest rozmowa z prawnikiem, który rzetelnie oceni Twoją sprawę.
🔹 Publikacja została przygotowana na podstawie aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa przez ekspertów z Kancelarii Prawnej „Prawnik Warszawa”. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości zalecamy indywidualną konsultację z prawnikiem.